Back to search | YouTube Channel
गणेश (gaNeza)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishगणेश (-शः)
1. A name of SIVA.
2. GANESA, the son of SIVA and
PARVATI
he is the deity of wisdom, and remover of obstacles,
whence in the commencement of all undertakings, the opening
of all compositions. &c. he receives the reverential homage of
the Hindus. He is represented as a short fat man with the head
of an elephant
and the present appellation, with other similar
compounds, alludes to his office as chief of the various classes of
subordinate gods, who are regarded as SIVA'S attendants.
गण a
troop or class (of deities attendant upon SIVA, ) and ईश lord or
master.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English गणेश gaNeza class of siddhas
गणेश gaNeza disciple who is put in charge of a few others
गणेश gaNeza Ganesh
Wilson
Englishगणेश
(-शः)
1 A name of ŚIVA.
2 GAṆEŚA the son of ŚIVA and PĀRVATĪ
he is the deity of wisdom, and
remover of obstacles, whence in the commencement of all undertakings, the
opening of all compositions, &c. he receives the reverential homage of the
Hindus. He is represented as a short fat man, with the head of an elephant
and the present appellation, with other similar compounds, alludes to his office
as chief of the various classes of subordinate gods, who are regarded as ŚIVA'S
attendants.
गण a troop or class (of deities attendant upon ŚIVA), and ईश
lord or master.
Monier Williams Cologne
Englishगणेश a (= °ण-नाथ) of the god of wisdom and of obstacles (son of Śiva and Pārvatī, or according to one legend of Pārvatī alone
though Gaṇeśa causes obstacles he also removes them
hence he is invoked at the commencement of all undertakings and at the opening of all compositions with the words नमो गणेशाय विघ्नेश्वराय
he is represented as a short fat man with a protuberant belly, frequently riding on a rat or attended by one, and to denote his sagacity has the head of an elephant, which however has only one tusk
the appellation Gaṇeśa, with other similar compounds, alludes to his office as chief of the various classes of subordinate gods, who are regarded as Śiva's attendants
pp. 48, 62, 79, 392, 440
he is said to have written down the as dictated by Vyāsa, i, 74 ff.
persons possessed, by Gaṇeśa are referred to, i, 270 ff. )
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiगणेशः
गण-ईशः -
शिव का पुत्र गणपति
Shabdartha Kaustubha
Kannadaगणेश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಣಪತಿ /ವಿನಾಯಕ
व्युत्पत्तिः - > गणानामीशः
गणेश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮೇಶ್ವರ /ಈಶ್ವರ
Aufrecht Catalogus Catalogorum
Englishगणेश astronomer:
Āpapraśna. Oudh V, 12.
Jātakakalpalatā. NW. 516. NP. II, 14.
Tithicintāmaṇipañcāṅgasādhana. Ben. 27.
Tithicintāmaṇisāraṇī. Ben. 28.
Pañcāṅgasādhanī. NW. 536.
Pāṭīṭīkā. Oppert II, 9893.
Bhāvādhyāya. B. 4, 168.
Ratnāvalīpaddhati. B. 4, 184.
Strījātaka. NW. 516. 576. NP. 2, 76.
गणेश
Cayanakārikā Hiraṇyak. W. 1455.
Prāyaścittāni Hiraṇyak. BP. 290.
Hiraṇyakeśikārikā. NP. VIII, 2.
गणेश son of Ḍhuṇḍhirāja:
Gaṇitamañjarī. IO. 596.
Tājikacandrikāvinoda. NW. 576.
Tājikabhūṣaṇa or Tājikālaṃkāra.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritहेरम्बो गणविघ्नेशः पर्शुपाणिर्विनायकः ।
द्वैमातुरो गजास्यैकदन्तौ लम्बोदराखुगौ ॥ २०७ ॥
हेरम्ब (पुं), गणेश (पुं), विघ्नेश (पुं), पर्शुपाणि (पुं), विनायक (पुं), द्वैमातुर (पुं), गजास्य (पुं), एकदन्त (पुं), लम्बोदर (पुं), आखुग (पुं)
एकाक्षरनाममाला
Sanskritग, गन्धर्व, गणेश, गीत, गातृ
गो गन्धर्वे गणेशे च गीते गं गश्च गातरि ॥ १२ ॥
verse 1.1.1.12
page 0120
गो, वाणी, बाण, भू, रश्मि, वज्र, स्वर्ग, अक्षि, वारि, दिश्, धेनु, श्रुतैश्वरी, गणेश
गौर्वाणीबाणभूरश्मिवज्रस्वर्गाक्षिवारिषु ।
दिशि धेनौ श्रुतैश्वर्यां गणेशे वाऽपि गौः स्मृतः ॥ १३ ॥
verse 1.1.1.13
page 0120
Mahabharata
EnglishGaṇeśa^1, a god. § 4 (Anukram.): I, 1, 74, 79, 83 (wrote the Mhbhr.)
IV, 1
V, 1. Cf. Gaṇanāyaka, Gaṇeśāna, Heramba, Vighneśa.
Gaṇeśa^2 = Śiva: III, 1629.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritगणेशः, (गणानां प्रमथसमूहानां यद्वागणानां जीवजातानां ईशः ईश्वरः ।) शिवः ।इति हारावली । ८ ॥
(यथा, महाभारते । ३ ।कैराते । ३९ । ७८ ।“प्रसादये त्वां भगवन् ! सर्व्वभूतमहेश्वर ! ।गणेशं जगतः शम्भुं लोककारणकारणम् ॥
”गणानां गणाख्यदेवविशेषाणां विघ्नाख्यदेवानांवा ईशः नियन्ता ।) शिवपुत्त्रः । (यथा, महा-भारते । १ । १ । ७३ ।“काव्यस्य लेखनार्थाय गणेशः स्मर्य्यतां मुने ! ॥
”)तत्पर्य्यायः । विनायकः २ विघ्नराजः ७ द्वैमा-तुरः ४ गणाधिपः ५ एकदन्तः ६ हेरम्बः ७लम्बोदरः ८ गजाननः ९ । इत्यमरः । १ । १ । ४० ॥
विघ्नेशः १० पर्शुपाणिः ११ गजास्यः १२आखुगः १३ । इति हेमचन्द्रः । २ । १२१ ॥
शूर्पकर्णः १४ । इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥
* ॥
तस्योत्पत्तिः । तत्र पार्व्वतीं प्रति वृद्धब्राह्मण-रूपश्रीकृष्णवाक्यम् । यथा, --“न भवेद्विष्णुभक्तिश्च विष्णुमाये ! त्वया विना ।त्वद्व्रतं लोकशिक्षार्थं त्वत्तपस्तव पूजनम् ॥
सर्व्वेज्याफलदात्री त्वं नित्यरूपा सनातनी ।गणेशरूपः श्रीकृष्णः कल्पे कल्पे तवात्मजः ॥
त्वत्क्रोडमागतः क्षिप्रमित्युक्त्वान्तरधीयत ।कृत्वान्तर्द्धानमीशश्च बालरूपं विधाय सः ॥
जगाम पार्व्वतीतल्पं मन्दिराभ्यन्तरस्थितम् ।तल्पस्थे शिवबीर्य्ये च मिश्रितः स बभूव ह ॥
ददर्श गेहशिखरं प्रसूतबालको यथा ।शुद्धचम्पकवर्णाभः कोटिचन्द्रसमप्रभः ॥
सुखदृश्यः सर्व्वजनैश्चक्षूरश्मिविवर्द्धकः ।अतीवसुन्दरतनुः कामदेवविमोहनः ॥
मुखं निरुपमं बिभ्रत् शारदेन्दुविनिन्दकम् ।सुन्दरे लोचने बिभ्रत् चारुपद्मविनिन्दके ॥
ओष्ठाधरपुटं बिभ्रत् पक्वविम्बविनिन्दकम् ।कपालञ्च कपोलन्तदतीव सुमनोहरम् ॥
नासाग्रं रुचिरं बिभ्रत् खगेन्द्रचञ्चुनिन्दकम् ।त्रैलोक्येषु निरुपमं सर्व्वाङ्गं विभ्रदुत्तमम् ॥
शयानः शयने रम्ये प्रेरयन् हस्तपादकम् ॥
”तस्य शनैश्चरदर्शनात् मस्तकविनाशः विष्णु-कर्त्तृकगजमस्तकसंयोगश्च यथा, --“सा च देववशीभूता शनिं प्रोवाच कौतुकात् ।पश्य मां मत्शिशुमिति नियतिः केन वार्य्यते ॥
पार्व्वतीवचनं श्रुत्वा सोऽनुमेने हृदा स्वयम् ।पश्यामि किं न पश्यामि पार्व्वतीसुतमित्यहो ॥
बालं द्रष्टुं मनश्चक्रे न बालमातरं शानि ।विषण्णमानसः पूर्व्वं शुष्ककण्ठौष्ठतालुकः ॥
सव्यलोचनकोणेन ददर्श च शिशोर्मुखम् ।शनिश्च दृष्टिमात्रेण चिच्छेद मस्तकं मुने ! ॥
विस्मितास्ते सुराः सर्व्वे चित्रपुत्तलिका यथा ।देव्यश्च शैला गन्धर्व्वाः शिवः कैलासवासिनः ॥
तान् सर्व्वान् मूर्च्छितान् दृष्ट्वा चारुह्य गरुडं हरिः ।जगाम पुष्पभद्रां स उत्तरस्यां दिशि स्थिताम् ॥
पुष्पभद्रानदीतीरे ददर्श काननस्थितम् ।गजेन्द्रं निद्रितं तत्र शयानं हस्तिनीयुतम् ॥
शीघ्रं सुदर्शनेनैव चिच्छेद तच्छिरो मुदा ।स्थापयामास गरुडे रुधिराक्तं मनोहरम् ॥
आगत्य पार्व्वतीस्थानं बालं कृत्वा स्ववक्षसि ।रुचिरं तच्छिरः कृत्वा योजयामास बालके ॥
ब्रह्मस्वरूपो भगवान् ब्रह्मज्ञानेन लीलया ।जीवनं जीवयामास हूंकारोच्चारणेन च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥
* ॥
अस्य ध्यानम् ।“खर्व्वं स्थूलतनुं गजेन्द्रवदनं लम्बोदरं सुन्दरंप्रस्यन्दन्मदगन्धलुब्धमधुपव्यालोलगण्डस्थलम् ।दन्ताघातविदारितारिरुधिरैः सिन्दूरशोभाकरंबन्देशैलसुतासुतं गणपतिं सिद्धिप्रदं कामदम् ॥
”इति पुराणम् ॥
* ॥
ध्यानान्तरं यथा, --“सिन्दूराभं त्रिनेत्रं पृथतरजठरं हस्तपद्मैर्दधानंदन्तं पाशाङ्कुशेष्टान्युरुकरविलसद्बीजपूराभिरामम् ।बालेन्दुद्योतमौलिं करिपतिवदनं दानपूरार्द्रगण्डंभोगीन्द्राबद्धभूषं भजत गणपतिं रक्तवस्त्राङ्ग-रागम् ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
(तस्य नमस्कारमन्त्रो यथा, --“देवेन्द्रमौलिमन्दारमकरन्दकणारुणाः ।विघ्नं हरन्तु हेरम्बचरणाम्बुजरेणवः ॥
”इति पूजापद्धतिः ॥
)एकपञ्चाशद्गणेशाः । यथा, --“विघ्नेशो विघ्नराजश्च विनायकशिवोत्तमौ ।विघ्नकृत् विघ्नहर्त्ता च गणैकद्बिसुदन्तकाः ॥
गजवक्त्रनिरञ्जनौ कपर्द्दी दीर्घजिह्वकः ।शङ्ककर्णश्च वृषभध्वजश्च गणनायकः ॥
गजेन्द्रः सूर्पकर्णश्च स्यात्त्रिलोचनसंज्ञकः ।लम्बोदरमहानन्दौ चतुर्म्मूर्त्तिसदाशिवौ ॥
आमोददुर्म्मुखौ चैव सुमुखश्च प्रमोदकः ।एकपादो द्विजिह्वश्च सुरवीरः सषण्मुखः ॥
वरदो वामदेवश्च वक्रतुण्डो द्विरण्डकः ।सेनानीर्ग्रामणीर्म्मत्तो विमत्तो मत्तवाहनः ॥
जटौ मुण्डी तथा खड्गी वरेण्यो वृषकेतनः ।भक्षप्रियो गणेशश्च मेघनादकसंज्ञकः ॥
व्यापी गणेश्वरः प्रोक्ताः पञ्चाशद्गणपा इमे ।तरुणारुणसङ्काशा गजवक्त्रास्त्रिलोचनाः ॥
पाशाङ्कुशवराभीतिहस्ताः शक्तिसमन्विताः ॥
” * ॥
तेषामेकपञ्चाशच्छक्तयश्च यथा, --“ह्रीः श्रीश्च पुष्टिः शान्तिश्च स्वस्तिश्चैव सरस्वती ।स्वाहामेधाकान्तिकामिन्यो मोहिन्यपि वैनटी ॥
पार्व्वती ज्वलिनी नन्दा सुयशाः कामरूपिणी ।उमा तेजोवती सत्या विघ्नेशानी सुरूपिणी ॥
कामदा मदजिह्वा च भूतिः स्याद्भौतिका सिता ।रमा च महिषी प्रोक्ता शृङ्गिणी च विकर्णपा ॥
भ्रुकुटिः स्यात्तथा लज्जा दीर्घघोणा धनुर्द्धरा ।यामिनी रात्रिसंज्ञा च कामान्धा च शशिप्रभा ॥
लोलाक्षी चञ्चला दीप्तिः सुभगा दुर्भगा शिवा ।भर्गा च भगिनी चैव भोगिनी सुभगा मता ॥
कालरात्रिः कालिका च पञ्चाशच्छक्तयः स्मृताः ।सर्व्वालङ्करणोद्दीप्ताः प्रियाङ्कस्थाः सुशोभनाः ॥
रक्तोत्पलकरा ध्येया रक्तमाल्याम्बरारुणाः ॥
”इति शारदातिलकटीकायां राघवभट्टः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritगणेश गणानामीशः । १ स्वनामख्याते देवे २ शिवे च । गणे-शोत्पत्तिः इभाननशब्दे ९८१ पृ० उक्ता तस्य वक्रतुण्डकपि-लचिन्तामणिविनायकादिरूपेण प्रादुर्भावकथा स्कन्धपु० गणेशस्य० उक्ता । तत एवावसेया विस्तरभयान्नोक्ता ।गणेशस्य परब्रह्मरूपत्वं नामभेदात् तद्भेदाश्च गणपतितत्त्वग्रन्थे विस्तरेणोक्ता दिग्मात्रमुदाह्रियते । “एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एष भूतपतिरेष भूतलय एष सेतुर्विधरणःप्रधानक्षत्रज्ञपतिर्गणेशः इति” श्रुतिप्रसिद्धसर्वेश्वरादिपद-वद्गणेशपदस्य नित्यसिद्धेश्वरपरत्वम् दृश्यते इत्युप-कम्य “तस्मात् प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गणेशः” इति श्रुतेः“गुणत्रयस्येश्वरोऽसि न नाम्रा त्वं गणेश्वरः” इति विना-यामसंहितावचनाच्च गणशब्दाभिहितस्य सत्वादिगुणसं-वातस्य पतिर्गणेश इति सिद्धमित्युक्तम्” । अन्ते च नमःस हमानायेत्याद्यनुवाकैस्तस्य सर्व्वेर्षां नाम्नां सङ्कल-नेन एकोननवत्यधिकशतद्वयम् इत्युक्तम् । गणपतिभेदाश्चआगममन्त्रैर्व्वेदमन्त्रैर्बाराधनीया इत्यप्युक्तम् । तन्त्रेतु अन्यथा संख्योक्ता यथा शारदतिलकराघवटीका-याम् “विघ्नेशो विघ्नराजश्च विनायकशिवोत्तमौ ।विघ्नकृत् विघ्नहर्त्ता च गणैकदददन्तकाः । गजवक्त्र-निरञ्जनौ कपर्द्दी दीर्घजिह्वकः । शङ्कुकर्णश्च वृष-भध्वजश्च गणनायकः । गजेन्द्रः सूर्पकर्णश्च स्यात्त्रि-लोचनसंज्ञकः । लम्बोदरमहानन्दौ चतुर्म्मूर्त्तिसदा-शिवौ । आमाददुर्मुखौ चैव सुमुखश्च प्रमोदकः ।एकपादो द्विजिह्वश्च सुरवीरः सषण्मुखः । वरदोवामदेवश्च वक्रतुण्डो द्विरण्डकः । सेनानीर्ग्रामणी-र्म्मत्तो विमत्तो मत्तवाहनः । जटी मुण्डी तथा खङ्गीवरेण्यो वृषकेतनः । भक्ष्यप्रियो गणेशश्च मेघनादकसंज्ञकः ।व्यापी गणेश्वरः प्रोक्ताः पञ्चाशद्गणपा इमे । तरुणारुण-सङ्काशा गजवक्त्रास्त्रिलोचनाः । पाशाङ्कुशवराभीतिहस्ताःशक्तिसमन्विताः” । तेषाञ्च पञ्चाशच्छक्तयस्तत्रोक्ता यथा“ह्रीः श्रीश्च पुष्टिः शान्तिश्च स्वस्तिश्चैव सरस्वती । स्वाहामेधा कान्तिकामिन्यौ मोहिन्यपि वैनटी । पार्वती ज्वा-लिनी नन्दा सुयशाः कामरूपिणी । उमा तेजीवती सत्यविघ्नेशानी सुरूपिणी । कामदा मदजिह्वा च भूतिःस्याद्भौतिकासिता । रमा च महिषी प्रोक्ता मञ्जुला चविकर्णपा । भ्रुकुटिः स्यात्तथा लज्जा दीर्घघोणा धनु-र्द्वरा । यामिनी रात्रिसंज्ञा च कामान्धा च शशिप्रभा ।लोलाक्षी चञ्चला दीप्तिः सुभगा दुर्भगा शिवा । भर्गा चभगिनी चैव भोगिनी शुभदा मता । कालरात्रिः का-लिका च पञ्चाशच्छक्तयः स्मृताः । सर्वालङ्करणोद्दीप्ताःप्रियाङ्कस्थाः सुशोभनाः । रक्तोत् लकरा ध्येया रक्त-गाल्याम्बरारुणाः” ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.