विधि (vidhi)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 विधि m.
  (-धिः)
	 1. A sacred precept,  an act or rite prescribed by the
Vedas,  for effecting certain consequences.
	 2. Rule,  form,  formula.
3. Fate,  luck,  destiny.
	 4. BRAHMĀ.
	 5. Time.
	 6. Order,  injunction, 
command.
	 7. A name of VISHṆU.
	 8. Act,  action,  general or parti-
cular.
	 9. A text,  a sentence in some authority of law or religion, 
prescribing any particular act or observance.
	 10. Kind,  sort, 
manner.
	 11. Fodder,  food for elephants or horses.
	 12. A sacred
work,  a Shāśtra,  scripture,  the law,  (by metonymy.)
	 13. Creation. 
14. A physician. 
 E.
  वि before,  घा to have
 or विध् to rule,  aff.
   कि ।

Capeller Eng

English

 विधि m.
  disposition,  arrangement,  ordinance,  prescription, 
rule,  method,  way,  procedure,  means of (dat.  ,  loc.
 ,  or —°)
 act,  the
action of (—°),  performance,  business,  work
 solemn act,  ceremony
creation,  fate,  destiny
 the Creator or Brahman. 

Yates

English

 विधि (धिः) 1.
m.
  A sacred precept
rule
 fate
 act
 time
 command
text
 sort
 fodder
Brahmā
Vishnu.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 fate
भाग्य 	-	 bhAgya 	-	 n.
  	-	 fate
दैव 	-	 daiva 	-	 n.
  	-	 fate
दैवतस् 	-	 daivatas 	-	 ind.
  	-	 byfateorchance
दैवदत्त 	-	 daivadatta 	-	 adj.
  	-	 givenbyfateorfortune
भवितव्यता 	-	  bhavitavyatA 	-	 f.
  	-	 fate
प्रवृत्ति 	-	  pravRtti 	-	 f.
  	-	 fate
सम्पद् 	-	  sampad 	-	 f.
  	-	 fate
नियति 	-	  niyati 	-	 m.
  	-	 fate
कर्मवश 	-	  karmavaza 	-	 m.
  	-	 fate
कालनियोग 	-	  kAlaniyoga 	-	 m.
  	-	 fate
कृतान्त 	-	  kRtAnta 	-	 m.
  	-	 fate
नियोग 	-	  niyoga 	-	 m.
  	-	 fate
आशय 	-	  Azaya 	-	 m.
  	-	 fate
काल 	-	  kAla 	-	 m.
  	-	 fate
भागधेय 	-	  bhAgadheya 	-	 n.
  	-	 fate
अदृष्ट 	-	  adRSTa 	-	 n.
  	-	 fate  [ luck ]
कर्मन् 	-	  karman 	-	 n.
  	-	 fate
दिष्ट 	-	  diSTa 	-	 n.
  	-	 fate
दैव्य 	-	  daivya 	-	 n.
  	-	 fate

विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 law
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 manner
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 method
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 destiny
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 fate
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 program  [ computer ]
स्मृतिस्थायी विधि  	-	 smRtisthAyIvidhi 	-	 m.
  	-	 memory-residentprogram  [ computer ]
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  any prescribed act or rite or ceremony
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	   law
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  expedient for
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  physician time
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  formula
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  conduct
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  manner or way of acting
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  any act or action
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  precept
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  employment
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  performance
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  business
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	  grammatical rule or precept

विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 destiny
भाग्य 	-	 bhAgya 	-	 n.
  	-	 destiny
भवितव्यता 	-	  bhavitavyatA 	-	 f.
  	-	 destiny
नियति 	-	  niyati 	-	 f.
  	-	 destiny
भाग्यवृत्ति 	-	  bhAgyavRtti 	-	 f.
  	-	 destiny
प्रवृत्ति 	-	  pravRtti 	-	 f.
  	-	 destiny
सम्पद् 	-	  sampad 	-	 f.
  	-	 destiny
अनुलेख 	-	  anulekha 	-	 m.
  	-	 destiny
कालनियोग 	-	  kAlaniyoga 	-	 m.
  	-	 destiny
कृतान्त 	-	  kRtAnta 	-	 m.
  	-	 destiny
नियोग 	-	  niyoga 	-	 m.
  	-	 destiny
यथाभाव 	-	  yathAbhAva 	-	 m.
  	-	 destiny
काल 	-	  kAla 	-	 m.
  	-	 destiny
अदृष्ट 	-	  adRSTa 	-	 n.
  	-	 destiny  [ good or bad ]
दिष्ट 	-	  diSTa 	-	 n.
  	-	 destiny
दैव 	-	  daiva 	-	 n.
  	-	 destiny
दैष्टिकत्व 	-	  daiSTikatva 	-	 n.
  	-	 destiny
विधान 	-	  vidhAna 	-	 n.
  	-	 destiny
प्राक्तनकर्मन् 	-	  prAktanakarman 	-	 n.
  	-	  fate destiny
प्रभृति 	-	  prabhRti 	-	 prep. 	-	  from destiny

Wilson

English

 विधि
m.
  (-धिः)
1 A sacred precept,  an act or rite prescribed by the Vedas for effecting
certain consequences.
2 Rule,  form,  formula.
3 Fate,  luck,  destiny.
4 BRAHMĀ.
5 Time.
6 Order,  injunction,  command.
7 A name of VIṢṆU.
8 Act,  action,  general or particular.
9 A text,  a sentence in some authority of law or religion,  prescribing any
particular act or observance.
10 Kind,  sort,  manner.
11 Fodder,  food for elephants or horses.
12 A sacred work,  a Śāstra,  scripture,  the law,  (by metonymy.)
E.
  वि before धा to have,  or विध to rule,  aff.
   कि.

Apte

English

विधिः [vidhiḥ],  [विधा-कि]

Doing,  performance,  practice,  an act or action
 ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य Bh.*
  3.41
 योगविधि R.*
  8.22
 अस्याः सर्गविधौ V.*
  1.8
 लेखाविधि Māl.
  1.35.

Method,  manner,  way,  means,  mode
 निः- साराल्पफलानि ये त्वविधिना वाञ्छन्ति दण्डोद्यमैः Pt.*
  1.376.

A rule,  commandment,  any precept which enjoins something for the first time (as distinguished from नियम and परिसंख्या q. q. v.  v.)
 विधिरत्यन्तमप्राप्तौ
 चिकीर्षाकृतिसाध्यत्व- हेतुधीविषयो विधिः
 वहति विधिहुतं या हविः Ś.*
  1.1.

A sacred precept or rule,  ordinance,  injunction,  law,  a sacred command,  religious commandment (opp.  अर्थवाद which means 'an explanatory statement coupled with legends and illustrations'
 see अर्थवाद)
 प्रवृत्तिपरं वाक्यं विधिः,  as ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत
 श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत् समागतम् Ś.*
  7.29
 R.*
  2.16.

Any religious act or ceremony,  a rite,  ceremony
 स चेत् स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिः R.*
  3.45
1.34.

Behaviour,  conduct.

Condition
 V.*
  4.

Creation,  formation
 सामग्ऱ्यविधौ Ku.*
  3.28
 कल्याणी विधिषु विचित्रता विधातुः Ki.*
  7.7.

The creator.

Fate,  destiny,  luck
 विधौ वामारम्भे मम समुचितैषा परिणतिः Māl.
 4.4.

The food of elephants.

Time.

A physician. 

N.
  of Viṣṇu.

Use,  application. 

A means,  expedient for
 अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् Mb.
 *  12. 236.13.

Any act,  action.  Comp.
   -अन्तः The end or the concluding portion of an injunctive text,  all the other portion of the प्रयोगविधि (pertaining to an act) except the प्रधान or मुख्य विधि which is called विध्यादि
 विध्यन्तो वा प्रकृतिवत्˚ MS.*  7.4.1
 सोमेन यजेत इति विध्यादिः । सौमिकमपि ब्राह्मणं विध्यन्तः ŚB. ibid.
  Also see विध्यादि.-आदिः m.
  the beginning of a विधि or injunction
 the main or प्रधान injunction
 वेदे$पि दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत इति विध्यादिः । विध्यन्तो$पि प्रधानविधिवर्जितं कृत्स्नं पौरोडाशिकं ब्राह्मणम् ŚB. on MS.*  7.4.1. -कर a.
  executing commands
 विधिकरीरिमा वीर मुह्यतीरधरसीधुनाप्याययस्व नः Bhāg.*
  1.31.8.m.   a servant
 सो$यं ते विधिकर ईश विप्रशप्तस्तस्येदं निधन- मनुग्रहाय विद्मः Bhāg.*
  7.8.57. -घ्नः a.
  disregarding prescribed rites or rules. -ज्ञ a.
  knowing the ritual. (-ज्ञः) a Brāhmaṇa versed in the ritual,  a ritualist.-दर्शकः a priest at a sacrifice who sees that everything is done according to the precepts,  and corrects any deviation from them.  -दृष्ट,  -विहित a.
  prescribed by rule,  enjoined by law.

देशकः =
  विधिदर्शक above.

a preceptor,  teacher. -द्वैधम् diversity of rules,  variance of precept or commandment. -पूर्वकम् ind.
  according to rule. -प्रयोगः application of a rule.

यज्ञः a sacrifice performed according to rule
 Ms.*
  2. 85-86.

a ceremonial act of worship.

योगः the force or influence of fate.

the observance of a rule
 अनेन विधियोगेन कर्तव्यांशप्रकल्पना Ms.*
  8.211. -लोपः transgression of a commandment. -वधूः f.
  an epithet of Sarasvatī. -विपर्ययः misfortune. -विभक्तिः f.
  a potential termination
 a termination which lays down an injunction
 विधिविभक्तिं हि विधायिकां लिङं मन्यमानाः श्लोकमिमं समामनन्ति ŚB. on MS.*  4.3.3. The श्लोक referred to here is
 कुर्यात् क्रियेत कर्तव्यं भवेत् स्यादिति पञ्चमम् । एतत् स्यात् सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम् ॥ This श्लोक speaks of the five forms which the विधिविभक्ति takes in the Vedic literature.-हीन a.
  devoid of rule,  unauthorised,  irregular.

Apte 1890

English

 विधिः [विधा-कि] 1 Doing,  performance,  practice,  an act or action
 ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य Bh. 3. 41
 योगविधि R. 8. 22
 अस्याः सर्गविधौ V. 1. 8
 लेत्वाविधि Māl. 1. 35. 
2 Method,  manner,  way,  means,  mode
 Pt. 1. 376. 
3 A rule,  commandment,  any precept which enjoins something for the first time (as distinguished from नियम and परिसंख्या q. q. v. v.)
 विधिरत्यंतमप्राप्तौ
 चि कीर्षाकृतिसाध्यत्वहेतुधीविषयो विधिः,  वहति विधिहुतं या हविः Ś. 1. 1. 
4 A sacred precept or rule,  ordinance,  injunction,  law,  a sacred command,  religious commandment (opp. अर्थवाद which means ‘an explanatory statement coupled with legends and illustrations’
 see अर्थवाद)
 प्रवृत्तिपरं वाक्यं विधिः,  as ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत
 श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतं Ś. 7. 29
 R. 2. 16. 
5 Any religious act or ceremony,  a rite,  ceremony
 स चेत् स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमंतरायो भवसि च्युतो विधिः R. 3. 45,  1. 34. 
6 Behaviour,  conduct. 
7 Condition
 V. 4. 
8 Creation,  formation
 सामग्र्यविधौ Ku. 3. 28
 कल्याणी विधिषु विचित्रता विधातुः Ki. 7. 7. 
9 The creator. 
10 Fate,  destiny,  luck
 विधौ वामारंभे मन समुचितैषा परिणतिः Māl. 4. 4. 
11 The food of elephants. 
12 Time. 
13 A physician. 
14 N. of Viṣṇu. 
Comp. 
घ्न a. disregarding prescribed rites or rules. 
ज्ञ a. knowing the ritual. (
ज्ञः) a Brāhmaṇa versed in the ritual,  a ritualist. 
दर्शकः a priest at a sacrifice who sees that everything is done according to the precepts,  and corrects any deviation from them. 
दुष्ट,  
विहित a. prescribed by rule,  enjoined by law. 
देशकः {1} = विधिदर्शक above. {2} a preceptor,  teacher. 
द्वैधं diversity of rules,  variance of precept or commandment. 
पूर्वकं ind. according to rule. 
प्रयोगः application of a rule. 
योगः the force or influence of fate. 
वधूः f. an epithet of Sarasvatī. 
हीन a. devoid of rule,  unauthorised,  irregular. 

Monier Williams Cologne

English

 1. विधि m.
  (for 2. See p.
  968,  col. 1) a worshipper,  one who does homage,  AitBr.
  

 2. विधि m.
  (for 1. See p.
  967,  col. 2) a rule,  formula,  injunction,  ordinance,  statute,  precept,  law,  direction (esp.   for the performance of a rite as given in the Brāhmaṇa portion of the Veda,  which accord.
  to Sāy.
  consists of two parts,  1. Vidhi,  ‘precepts or commandments’ e.g. यजेत,  ‘he ought to sacrifice’,  कुर्यात्,  ‘he ought to perform’
 2. Artha-vāda,  ‘explanatory statements’ as to the origin of rites and use of the Mantras,  mixed up with legends and illustrations),  GṛŚrS.
  
 Mn.
  
 MBh.
   &c.
   (cf.   IW.
   24)

 a grammatical rule or precept,  Pāṇ.
  i,  1,  57
 72

 any prescribed act or rite or ceremony,  Mn.
  
 Kālid.
 
 Pañcat.

 use,  employment,  application,  Car.
 

 method,  manner or way of acting,  mode of life,  conduct,  behaviour,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 a means,  expedient for (dat.  loc.
  ,  or comp. 
 अध्वविधिना,  by means of i.e. along the road),  Hariv.
 
 Kāv.
 
 Pur.
 
 Hit.
 

 any act or action,  performance,  accomplishment,  contrivance,  work,  business (ifc.  often pleonastically,  e.g. मथन-विधि,  the [act of] disturbing),  Yājñ.
 
 Śak.
  &c.
  

 creation (also pl.
 ),  Kum.
  
 Kir.
 

 fate,  destiny,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 the creator,  Pañcar.
 

 N.
  of Brahmā,  Śak.
 
 Naiṣ.

 of Viṣṇu,  L.
 

 of Agni at the Prāyaścitta,  Gṛhyās.

 a physician,  L.
  time,  L.
 

 fodder,  food for elephants or horses,  L.
 

 विधि f.
  N.
  of a goddess,  Cat.
 

Monier Williams 1872

English

 वि-धि,  इस्,  m. a rule,  form,  formula,  sacred pre-
cept,  injunction,  rubric,  sacred text or scripture,  text
prescribing any act or observance,  order,  command, 
ordinance,  statute,  law,  direction for the performance
of a rite as given in the Brāhmaṇa portion of the
Veda,  (according to Sāy. the Brāhmaṇa consists of
two parts,  1. Vidhi or commandment,  e. g. यजेत, 
he ought to sacrifice
 कुर्यात्,  he ought to perform
2. Artha-vāda or explanatory statements as to the
origin of rites and use of the Mantras,  mixed up with
legends and illustrations),  any prescribed act or rite or
ceremony,  an act or action in general,  behaviour,  con-
duct,  mode of life,  method,  manner,  way,  means
kind,  sort
 creation
 the creator
 N. of Brahmā
of Viṣṇu
 fate,  destiny,  luck
 time
 fodder,  food
for elephants or horses
 a physician
 (इस्),  f.,  N. of
a goddess.
—विधि-घ्न,  अस्,  ई,  अम्,  ‘rule-destroy-
ing, ’ one who deviates from or disregards rules,  dis-
turbing modes of proceeding.
—विधि-ज्ञ,  अस्,  आ, 
अम्,  ‘rule-knowing, ’ one who knows the prescribed
mode or form
 learned in ritual
 (अस्),  m. a Brāhman
who knows the ritual,  a ritualist.
—विधि-तस्,  ind.
according to rule.
—विधि-दर्शक,  अस्,  or विधि-
दर्शिन्,  ई,  m. ‘rule-shower, ’ a priest whose business
is to see that everything at a sacrifice is done accord-
ing to prescribed rules and to correct any deviation
from them.
—विधि-दृष्ट,  अस्,  आ,  अम्,  prescribed
or approved by rule.
—विधि-देशक,  अस्,  m. ‘rule-
shower, ’ a priest who corrects errors at a sacrifice.
—वि-
धि-द्वैध,  अम्,  n. diversity of rule,  variance of rite.
—विधि-पर्यागत,  अस्,  आ,  अम्,  come into possession
through destiny.
—विधि-पूर्वकम्,  ind. after due
observance of rule,  according to rule.
—विधि-प्र-
युक्त,  अस्,  आ,  अम्,  performed according to rule.
—विधि-प्रयोग,  अस्,  m. the application of a rule, 
acting according to rule.
—विधि-प्रसङ्ग,  अस्,  m.
application of a rule,  acting upon a rule.
—विधि-
यज्ञ,  अस्,  m. a ceremonial act of worship.
—विधि-
योग,  अस्,  m. the occurrence of fated or predestined
events
 combining for any act or rite.
—विधि-र-
सायन,  N. of a work by Appayya Dīkṣita (con-
futing the Mīmāṃsā as expounded by Bhaṭṭa Kumā-
rila).
—विधि-वत्,  ind. agreeably to rule,  according to
law,  in due form,  conformably to established ordinances.
—विधि-वधू,  ऊस्,  f. ‘wife of Brahmā, ’ epithet of
Sarasvatī.
—विधि-विहित,  अस्,  आ,  अम्,  established by
rule,  prescribed by law.
—विधि-हीन,  अस्,  आ,  अम्, 
destitute of rule,  unauthorised,  irregular.

Macdonell

English

 विधि 1. vi-dhi,  m.
  [dis-position: √ dhā] injunction,  🞄command,  precept,  ordinance,  rule
 🞄method,  law,  order
 grammatical rule
 procedure,  🞄method,  manner,  way
 means,  expedient,  🞄for (d.,  lc.,  —°)
 action,  conduct,  performance,  🞄business,  work (often pleonastic 🞄—°,  esp. w. a vbl. ɴ.)
 rite,  ceremony
 creation 🞄(sg. & pl.
 
 rare)
 fate
 creator
 ep. of Brahman: 🞄in.  vidhinā,  according to rule,  duly
 🞄anena —,  according to this rule,  in this manner
 🞄ko'yaṃ vidhiḥ,  what manner of thing 🞄is that? = how does that come to pass?

 विधि 2. vidh-i,  m.
  [√ 1. vidh] payer of 🞄homage (Br.,  C. rare).

Benfey

English

 विधि विधि,  i. e. वि-धा (cf.  निधि),  m.
 
 1. Order,  injunction,  command, 
Bhāg. P. 8,  20,  27
 Pañc. iii. d. 238 (
दैव-, 
When destiny commands).
 2. Rule, 
Pañc. 117,  11
 precept,  Hit. i. d. 167, 
M.M.
 89,  6 (न विधिः,  Is not pre-
scribed,  cf.  Hit. 94,  3
 not just).
 3. A
sacred precept.
 4. Ceremony,  Man.  2, 
67
 Pañc. 158,  5.
 5. A text prescribing
any particular act.
 6. A sacred work.
 7. Fate,  Pañc. ii. d. 20.
 8. Creator, 
Brahmav. 2,  94
 Brahman. 
 9. A name
of Viṣṇu.
 10. Time.
 11. Kind,  sort, 
manner,  Pañc. 138,  15
 Vikr. d. 72 (को
यं विधिः,  How comes that to pass?).
 12. Act,  action,  Śiś. 9,  78
 Pañc. 260, 
17
 Vikr. d. 9
 creation,  Kir. 7,  7.
 13.
Behaviour,  life,  Man.  2,  16.
 14. Food
for horses,  elephants,  etc.
 -- Comp.
 
अ-, 
m.
  wrong way
 instr. unjustly,  Pañc.
i. d. 421. कर्मविधि,  i. e.
कर्मन्-,  m.
 
rule of action,  Man.  9,  325.
क्रिया-,  m.
 
rule of conduct,  Man.  12,  87. छद्म-
विधि,  i. e.
छद्मन्-,  m.
  disguise, 
Utt. Rāmac. 17,  14.
दुस्-,  m.
  ill fate,  Kathās.
21,  79.
परिभव-,  m.
  humiliation, 
Böhtl. Ind. Spr. 1233.
प्रसाधन-,  m.
 
embellishing,  Vikr. d. 22.
प्रायश्चित्त-, 
m.
  rules for penance,  Man.  1,  116. भ-
वद्विधि,  i. e.
भवन्त्-,  adj.
  thy manner
(i. e. the same manner in which you are
treated),  Pañc. 215,  8.
भेद-,  m.
 
separation,  Bhartṛ. 2,  15.
मङ्गल-, 
m.
  the ceremony of oblations,  Daśak.
in Chr. 180,  6.
यथा-,  adv. according
to rule,  Pañc. iii. d. 162.
विशेष-, 
m.
  1. special rule or observance. 2.
special form,  Hit. 117,  19 (of a treaty).
शृङ्गार-,  m.
  dress fit for amorous
interviews,  Pañc. 35,  15.

Hindi

अनुष्ठान

Apte Hindi

Hindi

विधिः
पुं*
  - वि + धा + कि
"करना,  अनुष्ठान,  अभ्यास कृत्य,  कर्म"

विधिः
पुं*
  - -
"प्रणाली,  रीति,  पद्धति,  साधन,  ढंग"

विधिः
पुं*
  - -
"नियम,  समादेश,  कोई विधि जो सबसे किसी बात को लागू करती है "

विधिः
पुं*
  - -
"वेद विधि या नियम,  अध्यादेश,  निषेध,  कानून,  वेदाज्ञा,  धार्मिक समादेश "

विधिः
पुं*
  - -
"कोई धार्मिक कृत्य या संस्कार,  धार्मिक रस्म,  संस्कार"

विधिः
पुं*
  - -
"व्यवहार,  आचरण"

विधिः
पुं*
  - -
दशा

विधिः
पुं*
  - -
"रचना,  बनावट"

विधिः
पुं*
  - -
स्रष्टा

विधिः
पुं*
  - -
"भाग्य,  दैव,  किस्मत"

विधिः
पुं*
  - -
हाथियों का खाद्य पदार्थ

विधिः
पुं*
  - -
काल

विधिः
पुं*
  - -
"डाक्टर,  वैद्य"

विधिः
पुं*
  - -
विष्णु

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
"उपयोग, प्रयोग"

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
"अनुष्ठान, अभ्यास"

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
"प्रणाली, रीति, ढंग"

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
नियम

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
कानून

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
धर्मकृत्य

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
व्यवहार

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
आचरण

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
सृष्टि

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
निर्माण

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
भाग्य

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
हाथी का आहार

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
वैद्य

विधिः
पुं*
  - वि+धा+ कि
"उपाय, तरकीब"

L R Vaidya

English

 viDi {% m. %} 1. An epithet of Brahman (m.)
fate,  destiny,  luck,  विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः Megh.ii.39
creation,  कल्याणी विधिषु विचित्रता विधातुः Kir.vii.7
food for elephants
time
a physician
method,  manner,  way,  means
an epithet of Vishṇu
a rite,  a ceremony,  a religious act,  संतानार्थाय विधये स्वभुजादवतारिता R.i.34,  iii.45
performance,  observance,  practice,  न च योगविधेर्नवेतरः स्थिरधीरापरमात्मदर्शनात् R.viii.22
a sacred precept,  a sacred command,  a religious injunction or commandment,  (op. to अर्थवाद which consists in explanatory statements and illustrations)
a commandment,  enjoining something for the first time,  (op. to नियम and परिसंख्या qq.vv.).

Bopp

Latin

 विधि m. (r. धा praef. वि s. इ)
1) norma,  praeceptum, 
praesertim quod sacris libris praescribitur. BH. 17. 1.
2) modus. N. 17. 26.
3) fatum,  sors. N. 12. 98. 13. 31.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

कल्प
पु
कल्प,  न्याय,  तुल्य,  विधि,  काल,  चित्त,  दण्ड
न्याये तुल्ये विधौ काले चित्ते दण्डे च कल्पवाक् ।
verse 2.1.1.10
page 0008

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 vidhi,  f. (only m. in Skt.,  and acc. to Childers in Pali
 PTSD gives it as f.,  but I have found no evidence for this
 acc. to Ratnach.,  AMg. vidhi,  vihi,  only m.,  but acc. to Sheth,  Pkt. vihi also f.
 a fem. adj. form with the word is cited),  way,  etc. (as in Skt.): n. pl. (oṣadhi-,  [Page489-a] better °dhī-)-vidhīyo (rather with mss. -vidhiyo) Mv 〔i.115.1〕 (vs
 this ending usually fem.)
 bhojanavidhiṃ ca citrāṃ 〔116.6〕
 etāye vidhiye 〔209.9〕 = 〔ii.11.16〕 (vs)
 yādṛśāye ca vidhīye 〔ii.208.11〕 (prose).

Lanman

English

 vidhi,  m.
	—1. a dis-position,  ordinance, 
prescription,  rule (65^7),  method
	—2.
(method,  i. e.) way,  38^23
 procedure
	—3.
(the supreme disposition or ordaining,  i. e.)
destiny,  fate. [√1dhā + vi,  1155. 2e, 
345^2: for mg 3,  cf. Lat. destināre,  ‘establish, 
 ordain, ’ and Eng. destiny.]

Abhyankara Grammar

English

विधि  (l) a prescriptive rule 
 cf. तत्र अपूर्वो विधिरस्तु नियमोस्तु इत्यपूर्वं एव विधि- र्भधेिप्यति न नियम: M.Bh.on P.I.4.3
 ct also समर्थः पदविधिः । विपूर्वाद्वाञ: कर्म- साधन इकार:	विधीयते विधेरिति M.Bh.on    P.II. 1.1: (2) prescription,  state- ment
 injunction
 cf. अस्ति भावसा- धन: । विधानं वेिधि: | M.Bh. on P. I. 1. 57.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 विधि m. *Zeit? Pārvat. I,  1.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

ko sham pa
विधि (?)

khyab 'jug
१) अ २) अज ३) कृष्ण ४) पुरुषोत्तम ५) विधि ६) विष्णु ७) सकीर्ण

bgyi ba
१) करण २) करणीय ३) कारयितव्य ४) कार्य ५) प्रयोजन ६) विधि ७) ८) ९)

sgo sham pa
विधि

sgrub par byed pa
१) प्रसाधक २) विधि ३) साधक ४) साधन ५) साधयति

sgrub byed
१) अर्जक २) क्रियाकर ३) प्रार्थयन्ते ४) विधि ५) संप्रधारण ६) साधक ७) साधन ८) साधनकार ९) साध्य

bsgrub pa
१) अर्जन २) ३) निर्हार ४) प्रतिपत्ति ५) प्रतिपद् ६) विधान ७) विधि ८) ९) समुदागत १०) समुदानयन ११) साधक १२) साधन १३) साधित १४) साध्य १५) सिद्धि १६)

sngon byus
भाग्य / विधि

cho ga
१) आचार २) उपचार ३) औपयिक ४) चारित्र ५) तन्त्र ६) नीति ७) विधान ८) विधि ९)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
द्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजोऽष्टश्रवणः स्वयंभूः ।
कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ २११ ॥
धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ ।
प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ २१२ ॥
शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः ।
हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ २१३ ॥
-wordlist-
 
द्रुहिण (पुं),  विरिञ्चि (पुं),  द्रुघण (पुं),  विरिञ्च (पुं),  परमेष्ठिन् (पुं),  अज (पुं),  अष्टश्रवण (पुं),  स्वयम्भू (पुं),  कमन (पुं),  कवि (पुं),  सात्त्विक (पुं),  वेदगर्भ (पुं),  स्थविर (पुं),  शतानन्द (पुं),  पितामह (पुं),  क (पुं),  धातृ (पुं),  विधातृ (पुं),  विधि (पुं),  वेधस् (पुं),  ध्रुव (पुं),  पुराणग (पुं),  हंसग (पुं),  विश्वरेतस् (पुं),  प्रजापति (पुं),  ब्रह्मन् (पुं),  चतुर्मुख (पुं),  भवान्तकृत् (पुं),  जगत्कर्तृ (पुं),  सरोरुहासन (पुं),  शम्भु (पुं),  शतधृति (पुं),  स्रष्टृ (पुं),  सुरज्येष्ठ (पुं),  विरिञ्चन (पुं),  हिरण्यगर्भ (पुं),  लोकेश (पुं),  नाभिभू (पुं),  पद्मभू (पुं),  आत्मभू (पुं)

--source--
 
साकल्यवचनं पारायणं कल्पे विधिक्रमौ ॥ ८३९ ॥
-wordlist-
 
साकल्यवचन (क्ली),  पारायण (क्ली),  कल्प (पुं),  विधि (पुं),  क्रम (पुं)

--source--
 
धर्मः पुण्यं वृषः श्रेयः सुकृते नियतौ विधिः ।
दैवं भाग्यं भागधेयं दिष्टं चायस्तु तच्छुभम् ॥ १३७९ ॥
-wordlist-
 
धर्म (पुंक्ली),  पुण्य (क्ली),  वृष (पुं),  श्रेयस् (क्ली),  सुकृत (क्ली),  नियति (स्त्री),  विधि (पुं),  दैव (पुंक्ली),  भाग्य (क्ली),  भागधेय (क्ली),  दिष्ट (क्ली),  अय (पुं)

--source--
 
नियोगे विधिसंप्रैषौ विनियोगोऽर्पणं फले ॥ १५२० ॥
-wordlist-
 
नियोग (पुं),  विधि (पुं),  सम्प्रैष (पुं),  विनियोग (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ब्रह्मन्
ब्रह्मन्,  स्रष्टृ,  परमेष्ठिन्,  धातृ,  पद्मभू,  सुरज्येष्ठ,  वेधस्,  विधि,  विरिञ्च,  हिरण्यगर्भ,  शतानन्द,  शम्भु,  स्वयम्भू,  द्रुहिण,  चतुर्वक्त्र,  प्रजापति,  पितामह,  जगत्कर्तृ,  विरञ्चि,  कमलासन
ब्रह्मा स्रष्टा परमेष्ठी धाता पद्मभूः सुरज्येष्ठः ।
वेधा विधिर्विरिञ्चो हिरण्यगर्भः शतानन्दः ॥ ६ ॥
शम्भुः स्वयम्भूर्द्रुहिणश्चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः ।
पितामहो जगत्कर्ता विरञ्चिः कमलासनः ॥ ७ ॥
verse 1.1.1.6
page 0002

विष्णु
विष्णु,  कृष्ण,  केशव,  मञ्जुकेशी,  श्रीवत्साङ्क,  श्रीपति,  पीतवासस्,  विष्वक्सेन,  विश्वरूप,  मुरारि,  शौरि,  शार्ङ्गिन्,  पद्मनाभ,  मुकुन्द,  गोविन्द,  धरणिधर,  सुपर्णकेतु,  वैकुण्ठ,  जलशयन,  चतुर्भुज,  दैत्यारि,  मधुमथन,  रथाङ्गपाणि,  दाशार्ह,  क्रतुपुरुष,  वृषाकपि,  जनार्दन,  अधोक्षज,  वासुदेव,  दामोदर,  श्रीधर,  अच्युत,  उपेन्द्र,  इन्द्रावरज,  बभ्र,  हरि,  हृषीकेश,  आत्मभू,  पुण्डरीकाक्ष,  श्रीवत्स,  विष्टरश्रवस्,  नारायण,  जगन्नाथ,  वनमाली,  गदाधर,  सनातन,  जिन,  शम्भु,  विधि,  वेधस्,  गदाग्रज,  कैटभारि,  अज,  जिष्णु,  कंसजित्,  पुरुषोत्तम
विष्णुः कृष्णः केशवो मञ्जुकेशी, 
श्रीवत्साङ्कः श्रीपतिः पीतवासाः ।
विष्वक्सेनो विश्वरूपो मुरारिः, 
शौरिः शार्ङ्गी पद्मनाभो मुकुन्दः ॥ २१ ॥
गोविन्दो धरणिधरः सुपर्णकेतु-
र्वैकुण्ठो जलशयनश्चतुर्भुजश्च ।
दैत्यारिर्मधुमथनो रथाङ्गपाणि-
र्दाशार्हः क्रतुपुरुषो वृषाकपिः स्यात् ॥ २२ ॥
जनार्दनाधोक्षजवासुदेवं दामोदरं श्रीधरमच्युतं च ।
उपेन्द्रमिन्द्रावरजं च बभ्रं हरिं हृषीकेशमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
आत्मभूः पुण्डरीकाक्षः श्रीवत्सो विष्टरश्रवाः ।
नारायणो जगन्नाथो वनमाली गदाधरः ॥ २४ ॥
सनातनो जिनः शम्भुर्विधिर्वेधा गदाग्रजः ।
कैटभारिरजो जिष्णुः कंसजित्पुरुषोत्तमः ॥ २५ ॥
verse 1.1.1.21
page 0004

नियति
नियति,  विधि
अलक्ष्मीर्निर्ऋतिर्ज्ञेया नियतिर्विधिरुच्यते ॥ ८६ ॥
verse 1.1.1.86
page 0011

विधि
विधि,  काल,  कल्प
काले कल्पेऽपि विधिर्घनाघनः शक्रवर्षुकाम्बुदयोः ।
verse 5.1.1.826
page 0095

नाममाला

Sanskrit

विधि,  वेधस्,  विधातृ,  द्रुहिण,  अज,  चतुर्मुख,  पद्मयोनि,  तामरसयोनि,  कमलयोनि,  नलिनयोनि,  अरविन्दयोनि,  सरोजयोनि,  सरसीरुहयोनि,  खरदण्डयोनि,  पुण्डरीकयोनि,  महोत्पलयोनि,  शतपत्रयोनि,  पुष्करयोनि,  पद्मज,  तामरसज,  कमलज,  नलिनज,  अरविन्दज,  सरोजज,  सरसीरुहज,  खरदण्डज,  पुण्डरीकज,  महोत्पलज,  शतपत्रज,  पुष्करज,  पद्मभव,  तामरसभव,  कमलभव,  नलिनभव,  अरविन्दभव,  सरोजभव,  सरसीरुहभव,  खरदण्डभव,  पुण्डरीकभव,  महोत्पलभव,  शतपत्रभव,  पुष्करभव,  पितामह,  विरञ्चिन्,  हिरण्यगर्भ,  स्रष्टृ,  प्रजापति,  सहस्रपाद्,  ब्रह्मन्,  आत्मभू,  अनन्तात्मन्
विधिर्वेधा विधाता च द्रुहिणोऽजश्चतुर्मुखः ।
पद्मपर्य्याययोनिश्च पितामहविरञ्चिनौ ॥ ७२ ॥
हिरण्यगर्भः स्रष्टा च प्रजापतिस्सहस्रपात् ।
ब्रह्मात्मभूरनन्तात्मा कः तत्पुत्रोऽथ नारदः ॥ ७३ ॥
verse 0.1.1.72
page 0037

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

म,  चन्द्र,  विधि,  शिव
भं धिष्ण्ये भूर्भुवि स्थाने मश्चन्द्रे तु विधौ शिवे ।
verse 1.1.1.34
page 0121

Mahabharata

English

*vidhi (“destiny”,  also personified (“the Ordainer”): I,  2608 (niyukte Vºnā),  4281 (ºnā sampracoditaḥ)
 III,  323 (ºnākṛshya kāritaḥ),  377 (ºnā sampraṇuditaḥ),  2562 (ºeḥ saṃrambhaḥ),  2802 (daivena vºnā yuktāḥ),  13803 (balavān),  13804 (ºnā hate),  15169 (daivāc ca Vºnirmitāt),  15864 (daivaṃ ca Vºnirmitaṃ),  16018 (ºcoditā),  17152 (daivañ ca Vºnirmitaṃ)
 V,  224 (balavattaraḥ),  †837 (ºprakepāt),  2916 (daivāc ca Vºnirmitāt),  3990 (balavān)
 XI,  235 (anatikramaṇīyaḥ),  239 (ºeś cāpy anivartanāt)
 XII,  856 (ºceshṭitaṃ),  1180,  1235 (saṃskāro vidhinoditaḥ),  †6259 (ºir niyuṅkte
 ºir balīyān),  †6679 (ºpariṇāma),  †6682 (ºniyataṃ),  7639 (= Vishṇu),  8108 (divyasya = Kāla),  8625 (ºdṛshṭena balena),  10011 (kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ),  †10079 (svaṃ svaṃ vidhiṃ yānti)
 XIII,  343 (ºnā karmaṇā caiva svargamārgam avāpnuyāt),  5643 (pramāṇaṃ Vºnirmitaṃ).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 विधिः,  पुं,
   (विधति विदधाति विश्वमिति । विधविधाने + “इगुपधात् कित् ।” उणा० ४ । ११९ ।इति इन् । स च कित् ।) ब्रह्मा । (यथा, नैषधे । २२ । ४७ ।“विधिर्विधत्ते विधुना बधूनांकिमाननं काञ्चनसञ्चकेन ॥
” * ॥
विधीयेते सुखदुःखे अनेनेति । वि + धा +“उपसर्गे धोः किः ।” ३ । ३ । ९२ । इति किः ।)भाग्यम् । (यथा,  मार्कण्डेये । ८ । १८२ ।“राज्यनाशं सुहृत्यागो भार्य्यातनयविक्रयः ।हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया ॥
”)क्रमः । विधानम् । इत्यमरः ॥
 कालः । इतिमेदिनी । धे,  १७ ॥
 विधिवाक्यम् । (यथा, गीतायाम् । १६ । २३ ।“यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्त्तते कामचारतः ।न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥
”)प्रकारः । नियोगः । इति हेमचन्द्रः ॥
 विष्णुः ।इति हलायुधः । कर्म्म । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(यथा,  देवीपुराणे ।“तस्मात् सूर्य्यः शशाङ्कस्य क्षयवृद्धिविधेर्विभुः ॥
”)गजान्नम् । इति जटाधरः ॥
 वैद्यः । इतिराजनिर्घण्टः ॥
 यागोपदेशकग्रन्थः । इतिभरतधृतकोषः ॥
 षड्विधसूत्रलक्षणान्तर्गत-लक्षणविशेषः । यथा,  --“संज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम् एव च ।अतिदेशोऽधिकारश्च षड्विधं सूत्रलक्षणम् ॥
”अप्राप्तप्रापको विधिः । स तु द्बिविधः । वर्णोत्-पादनरूपोऽभावरूपश्च । वर्णोत्पादनरूपो यथासहर्णे र्घ इत्यादि । अभावरूपो द्विविधः ।नाशो निषेधरूपश्च । नाशविधिर्यथा । लोपो-ऽस्योमाङोरित्यादि । निषेधविधिर्यथा । नाजो-ऽन्त इत्यादि । सामान्यप्राप्तस्य विशेषावधारणंनियमविधिः । यथा । रङो विः सुपि इत्यादि ।अन्यधर्म्मस्यान्यत्रारोपणमतिदेशविधिः यथा ।इन्वदिक् इत्यादि । पूर्व्वसूत्रस्थितपदस्य पर-सूत्रेषूपस्थितिरधिकारविधिः । स तु त्रिविधः ।“सिंहावलोकिताख्यश्च मण्डूकप्लुतिरेव च ।गङ्गाश्रोत इति ख्यातश्चाधिकारास्त्रयो मताः ॥
”सिंलावलोकितो यथा । वावगोर्द्दान्ते इत्यस्मात्दान्ते इति पदस्य ऋक्यगित्यन्तेषूपस्थितिः ।मण्डूकप्लुतिर्यथा । टाभिस्ङेङसीत्यस्मात् अतइति पदस्य आक्तिमभवि इत्यत्रोपस्थितिः ।गङ्गाश्रोतो यथा । लेः सि औ जस् इत्यस्मात्लेरिति पदस्य तद्धितपर्य्यन्तेषूपस्थितिरिति ।एवञ्च ।“कार्य्यी कार्य्यं निमित्तञ्च त्रिभिः सूत्रमुदा-हृतम् ।कदाचित् कार्य्यिकार्य्याभ्यां क्वचित् कार्य्यनिमि-त्ततः ॥
यस्य निर्द्दिश्यते कार्य्यं स कार्यी गदितो बुधैः ।क्रियते यत्तु तत् कार्य्यमादेशप्रत्ययागमम् ॥
यस्मात् परं परे यस्मिन् तन्निमित्तं द्विधा मतम् ।आकाङ्क्षायान्तु सर्व्वेषामनुवृत्तिः परे भवेत् ॥
”इति ॥
एवञ्च ।“बहिरङ्गविधिभ्यः स्यादन्तरङ्गविधिर्ब्बली ।प्रत्ययाश्रितकार्य्यन्तु बहिरङ्गमुदाहृतम् ॥
प्रकृत्याश्रितकार्य्यं स्यादन्तरङ्गमिति ध्रुवम् ।प्रकृतेः पूर्व्वपूर्व्वं स्यादन्तरङ्गतरं तथा ॥
सावकाशविधिभ्यः स्याद्बली निरवकाशकः ।कस्यचिद्भिन्नकार्य्यस्य प्रथमे परतस्तथा ।सम्भवेद्विषयो यस्य स भवेत् सावकाशकः ॥
आदौ हि विषयो यस्य परतो न हि संभवेत् ।स पण्डितगणैरुक्तो विधिर्निरवकाशकः ॥
तथा सामान्यकार्य्येभ्यो विशेषकविधिर्ब्बली ।बहवो विषया यस्य स सामान्यविधिर्भवेत् ॥
स्वल्पः स्याद्विषयो यस्य स विशेषविधिर्म्मतः ।आगमादेशयोर्म्मध्ये बलीयानागमो विधिः ॥
प्रकृतिं प्रत्ययञ्चापि यो न हन्ति स आगमः ।आदेश उपघाती यः प्रकृतेः प्रत्ययस्य वा ॥
सकलेभ्यो विधिभ्यः स्याद्बली लोपविधिस्तथा ।लोपस्वरादेशयोस्तु स्वरादेशो विधिर्बली ॥
”इति मुग्धबोधव्याकरणटीकायां दुर्गादासः ॥
 * ॥
अथ विधिभदाः । तत्र कश्चित् प्रधानविधिः ।स तु स्वतः फलहेतुक्रियाबोधकः । यथा । यजेतस्वर्गकाम इत्यादि । कश्चिदङ्गविधिः । स तुस्वतः फलहेतुक्रियायां कथमित्याकाङ्क्षायांविधायकः । यथा । इडो यजति इत्यादि ।कश्चित प्रयोगविधिः । स तु यावदङ्गयुक्तक्रिया-बोधकः । यथा । यावदङ्गयुक्तं यजेत विलक्षण-स्वर्गकाम इत्यादि । कश्चिद्गुणफलविधिः ।स तु आकाङ्क्षानिवृत्तौ अधिकफलाय प्राप्त-कर्म्मणि गुणविधिः । यथा । गोदोहेनापः प्रणयेत्पशुकाम इत्यादि । प्रधानविधिश्च द्बिविधः ।उत्पत्तिर्नियोगश्चेति । तत्रोत्पत्तिस्तु कर्म्मस्वरूप-बोधकः । यथा आग्नेयाष्टाकपालः अमा-वास्यायां पौर्णमास्याञ्चाच्युतो भवति इत्यादि ।नियोगश्च स्वर्गकामाद्यधिकारिबोधकः । यथा ।स्वर्गकामो यजेत इत्यादि । अङ्गविधिस्तु काल-देशकर्त्रादिबोधकतया अनियत एव । प्रधानाङ्ग-विध्योर्विधेयाप्राप्तिप्राप्तिभ्यां त्रैविध्यम् । तत्रअप्राप्तितो द्वैविध्यम् । तत्राप्यत्यन्ताप्राप्तौअपूर्व्वविधिः । पक्षतोऽप्राप्तौ नियमविधिः ।विधेयतत्प्रतिपक्षयोः प्राप्तौ परिसङ्ख्याविधिः ।अतएवोक्तम् ।“विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति ।तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसङ्ख्या विधीयते ॥
”तत्र प्रधानस्य विधिभेदो यथा । अहरहःसन्ध्यामुपासीत इत्यादिरपूर्व्वविधिः । अत्रविथेयस्य सन्ध्यादेः शास्त्रतो रागतो न्यायतोवा कचिदप्यप्राप्तेः । तथा ऋतौ भार्य्यामुपेयात्इत्यादिर्नियमविधिः । विधेयस्य भार्य्याभि-गमनस्य रागतः प्राप्तावपि रागाभावात्पक्षतोऽप्राप्तेः । तथा । प्रोक्षितं मांसं भुञ्जीतइत्यादिः परिसङ्ख्याविधिः । विधेयस्य प्रोक्षित-मांसभक्षणस्य च रागतः प्राप्तेः । अङ्गस्यविधिभेदो यथा । शारदीयपूजायामष्टम्या-मुपवसेत् इत्यादिरपूर्व्वविधिः । अत्र विधेयस्यो-पवासस्य एतदन्यशास्त्रतो रागतो न्यायतो वाक्वक्षिदप्राप्तेः । तथा श्राद्धे भुञ्जीत पितृसेवित-मित्यादिनियमविधिः । विधेयस्य श्राद्धशेष-भोजनस्य रागतः प्राप्तावपि रागाभावात्पक्षतोऽप्राप्तेः । तथा । वृद्धिश्राद्धे प्रातरामन्त्रि-तान् विप्रान् इत्यादिः परिसङ्ख्याविधिः । तत्रविधेयस्य प्रातर्निमन्त्रणस्य तत्प्रतिपक्षस्य पूर्व्व-दिनसायं निमन्त्रणस्य च पार्व्वणवन्न्यायतःप्राप्तेरिति स्मृतेरुदाहरणम् । इति धर्म्म-दीपिका ॥
 * ॥
 न्यायमते विधिर्यथा,  --“प्रवृत्तिः कृतिरेवात्र सा चेच्छातो यतश्च सा ।तजज्ञानं विषयस्तस्य विधिस्तज्ज्ञापकोऽथवा ॥
”विधिजन्यज्ञानात् प्रवृत्तिर्दृ श्यते सा इच्छातःचिकीर्षातः चिकीर्षा च कृतिसाध्यत्वेष्टसाधनत्व-ज्ञानात् तज्ज्ञानस्य विषयः कार्य्यत्वं इष्टसाधन-त्वञ्च विधिरिति प्राचीनमतम् ॥
 स्वमतमाहतज्ज्ञापकोऽथवेति इष्टसाधनत्वानुमापकआप्ताभिप्रायो विधिप्रत्ययार्थः । इति हरि-दासीयकुसुमाञ्जलिः ॥
 * ॥
 अपि च आश्रयत्व-सम्बन्धन प्रत्ययोपस्थापितेष्टसाधनत्वान्वितस्वार्थ-परपदघटितवाक्यत्वं विधित्वम् । मीमांसकमतेइष्टसाधनत्वं कृतिसाध्यत्वञ्च पृथग्विध्यर्थः ।इति गदाधरभट्टाचार्य्यकृतविधिस्वरूपः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 विधि पु०
  वि + धा--कि । १ गजत्स्रष्टरि ब्रह्मणि,  ३ भाग्ये३ क्रमे अमरः “चिकीर्माकृतिसाध्यत्वहेतुधीविषयो विधि-शब्दश० उक्ते प्रवर्त्तनारूपे ४ नियोगे तज्जनके ५ वाक्येहेमच० । ६ विष्णो हलाय० ७ कमणि त्रिका० । ८ मज-मक्ष्यान्ने जटा० । ९ वैद्ये राजनि० । १० अप्राप्तप्रामकरूपेवाक्यभेदे,  व्याकरणोक्ते ११ सूत्रभेदे । तत्र व्याकरणवि-घिर्निरूप्यते । “संज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियमएव च । अतिदेशोऽधिकारश्च” षड्विधमूत्रलक्षणमित्युक्तेः ।षट्विधिभेदाः तत्र “तुन्याप्य प्रयत्नं सवर्णम्” पा० सवर्णमंज्ञापरिभाषा तच्छब्दे ४२४९ पृ० उक्ता । अप्राप्तप्रापको विधिःयथा “अकः सवर्णे दीर्घः” पा० इत्यादि । अत्र सवर्णे परेपूर्वस्य दीर्घस्याप्राप्तेस्तत्प्रापकत्वात् तथात्वम् । स च द्वि-विधः वर्णाद्युत्पादकोऽभावरूपश्च । तत्र वर्णोत्पादक उक्तःअभावोऽपि द्विविधः लोपरूपो निषेधरूपश्च तत्र “लोपो-ऽभ्यासस्येति” पा० नाशरूपः । “नाभ्यस्ताच्छतुरित्यादौ”निषेधरूपः । सामान्यप्राप्तस्य विशेषावधारको नियमःयथा “रात्मस्यैव” पा० इत्यादि । अन्थधर्मस्याम्यत्रारो-पणविधिरतिदेशविधिःयथा पुंवद्भावादिः । पूर्वसूत्रस्त्रप-दादेरन्यत्रोपस्थितिरधिकारविधिः । स च त्रिविधः“सिंहावलोकितं चैव मण्डूकप्लुतमेव वा । गङ्गा-प्रवाहवच्चापि ह्यधिकारस्त्रिधा मतः” । अधिकारशब्दे१२७ पृ० दृश्यम् । विधिश्च विनियोगरूपतया शब्दश० प्र०निरूपितो यथा“नेह कृत्यात्मकं विधानम् । आख्यातमात्रस्य तद्बोध-समर्थत्वात् किन्तु प्रवर्त्तकचिकीर्षायां यतप्रकारकज्ञानस्यहेतुत्वं स तथा,  तादृशञ्च कृतिसाध्यत्वमिष्टसाधवत्वम्बलवदनिष्टाननुवन्धिवञ्च पत्येकमेय,  यागपाकादि-धर्मिकतन्निश्चयादेव यागादिधर्मिकचिकीर्षोत्पत्त्या तत्रप्रवृत्तेः । एवञ्च यजेतेत्यादौ यागः कृतिसाध्यः इष्ट-साधनं बलवदनिष्टाननुबन्धी चेत्याकारको बोधः” अ-धिकं तत्र दृश्यम् । मीनांसकमते विधिस्वरूपभेदादिकंलौगाक्षिभास्करेण दर्शितं यथा“तत्राज्ञातार्थज्ञापको वेदभागो विधि । म च तादृश-प्रयोजनवदर्थविधानेनार्थवान् तादृशं चार्थं प्रमाणान्त-रेणप्रापुं विधत्ते । यथान्धिष्ठोत्रं जुहुयात् स्वर्ग-काम इति विधिर्मानान्तरेणाप्राप्तस्थर्गप्रयोजनवद्धोमंविधत्ते । अग्निहोत्रहोमेन खर्गं भावयेदिति बाक्या-र्थबोधः” । “यत्र कर्म मानान्तरेण प्राप्तं,  तत्र तदुद्दे-शेन गुणमात्रं विघत्ते । यथा दध्ना जुहोतीत्यत्रहोमस्याग्निहोत्रं जुहुयादित्यनेन प्राप्तत्वाद्धोमोद्देशेनदधिमात्रविधानं दध्ना होमं भावयेदिति । यत्र तू-भयमप्राप्तं तत्र विशिष्टं विधत्तेः यथा सोमेन यजेते-त्यत्र सोमयागयोरप्राप्तत्वात् सोमविशिष्टविधानम् ।सामपदे मत्वर्थलक्षणया सोमवता यागेनेष्टं भावयेदितिवाक्यार्थकोधः । न चाभर्वविधाने वाक्यभेदः प्रत्ये-कमुभयस्याविधानात् । न च ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामोयजेतति विपिप्राप्तोद्देशेन सोमरूपगुणविधानमेवास्तुसोमेन यागं भावयेदिति,  किं मत्वर्थलक्षणयेति वा-च्यम् । तस्याधिकारंविधित्वेगोत्पत्तिविधित्वासम्भवात् ।ननूद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्रेव ज्यातिष्टोमेनेत्यत्रःप्यु-त्पत्यधिकारविधित्वमस्त्विति चेन्न,  दृष्टान्ते उत्पत्तिबा-क्यान्तराभावेनान्यथानुपपत्त्या तथात्वाश्रयणात् । किञ्चज्योतिष्टोमेनेत्यस्योभयविधित्वे तेनैव यागस्तस्य फल-सम्बन्धोऽपि बोधनीय इति सुदृढो वाक्यभेदस्तद्वरं सोम-पदे मत्वर्फलक्षणया विशिष्टविधानम् । स च विधिश्चतुर्विधःउत्पात्तविधिर्विनियोगविधिः,  अधिकारविधिः,  प्रयोगवि-धिश्चेति । तत्र कर्मस्वरूपमात्रबोधको विधिरुत्पत्तिविधिः ।यथाग्निहोत्र जुहोतीति । अत्र च विधौ कर्मणःकरणत्वेनान्वयः आग्नहोत्रहोमेनेष्टं भागयेदिति ।ननु यागस्य द्वे रूपे द्रव्यं देवता च! तथाच रूपाश्र-वणे अग्निद्वोत्रं जुहोतीति कथमुपत्तिविधिः अग्नि-होत्रशब्दस्य तु तत्प्रख्यन्यायेन नामधेयत्वादिति चेन्नरूपाश्रवणेऽप्यश्योत्मत्तिविधित्वात् । अन्न्यथा रूपश्रवणा-द्दध्ना जहोतीति अयमवोत्पत्तिविधिः स्यात् । तया चा-ग्निहात्र जहोतीति वाक्यमनर्थकं स्यात् । अङ्गप्रधान-सम्बन्धवाधको विधिर्विनियोगविधिः । यथा दघ्ना जुहो-तीति । स हि तृतीयया प्रतिपन्नाङ्गभावं दध्ना होम-सम्बन्धं विवत्ते दध्ना हीमं भावयेदिति । गुणविघौच धात्वर्थस्य साध्यत्वेनैवान्वयः । क्वचिदाश्रयत्वेनापियथा दध्नन्द्रियकामस्य जुहुयादित्यत्र दधिकरणत्वेने-न्द्रियं भावयेत् तच्च किंनिष्ठमित्य काङायां सन्निधि-प्राप्तहोम आश्रवत्वेनान्वेति । एतस्य विधेः सहकारि-मूतानि षट्प्रमाणानि श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थान-समाख्यारूपाणि । एतत्सहकृतेनानेन विधिनाङ्गत्वं परो-दृशप्रवृत्तकृतिसाव्यत्वरूपं परार्थ्यापरपर्य्यायं ज्ञाप्यते”ततः तत्सहकाराणि श्रुत्यादीनि निरूपितानि तत्रदृश्यानि “तदेवं निरूपितानि सङ्क्षेपतः श्रुत्यादीनि षट्प्रमाणानि । एतत् सहकृतेन विनियोगविधिना समिदा-दिभिरुपक्रम्य “दर्शपूणमासाभ्यां यजेत” इत्येवं रूपेणयानि विनियाज्यन्ते तान्यङ्गानि द्विविधानि सिद्धरू-पाणि,  कियारूपाणि चेति । तत्र सिद्धानि जाति-द्रव्यसङ्ख्यादीनि तानि च दृष्टार्थान्येव । क्रियारूपाणिच । द्वबिवानि । गुणकर्माणि प्रधानकर्माणि च । एता-न्येव सन्निपत्योपकारकाणि आरादुपकारकाणीतिचोच्यते । कर्माङ्गद्रव्याद्युद्देशेन विधीयमानं कर्म सान्न-पत्योपकारकम् । यथाऽवघातप्रोक्षणादि तच्च दृष्टार्थ-मदृष्टार्थं दृष्टादृष्टार्थं चेति । दृष्टार्थमवर्घातादि अदृ-ष्टार्थं प्रोक्षणादि । दृष्टादृष्टार्थं पशुपुरोडाशादि ।तद्धि द्रव्यत्यागांशेनैवादृष्टं देवतोद्देशेन च देवतास्मरणंदृष्टं करोति । द्रव्याद्यनुद्दिश्य केवलं विधीयमानकर्म त्वारादुपकारकम् । यथा प्रयाजादि । आरादुपका-रकञ्च परमापूर्वोत्पत्तावेवोपयुज्यते । सन्निपत्योपकारकन्तुद्रव्यदेवतासंस्कारद्वारा यागस्वरूपेऽप्युपयुज्यते । इदमेवचाश्रयिकर्मेत्युच्यते । तदेवं निरूपितः सङ्खेपतो वि-नियोगविधिः । प्रयोगप्राशुभाववोधको विधिः प्रयाग-विधिः । स चाङ्गवाक्यैकतापन्नः प्रधानविधिरेव । स हिसाङ्गं प्रधानमर्नुष्ठापयन्विलम्बे प्रमाणाभावादविलम्बा-परपर्य्याय प्रयोगप्राशुभावं विधत्ते । न च तदवि-लम्बेऽपि प्रमाणाभाव इति वाच्यं विलम्बे ह्यङ्गप्रधान-विध्येकवाक्यतावगततत्साहित्यानुपपत्तिः विकस्तेन कि-यमाणयोः पदार्थयोः इदमनेन सहकतमिति साहिन्य-व्यवहाराभावात् । स चाविलन्वी नियते क्रम आश्रि-यमाणे भवति । अन्यथा हि किमेतदनन्तरमेतत् कर्त्त-व्यमेददनन्तरं वेति प्रयोगविक्षेपापत्तेः । अतः प्रयोग-विधिरेव स्वविधेयप्रयोगप्राशुभावसिद्ध्यर्थं नियतं क्रममपिपदार्थविशेषणतया विधत्ते । अतएवाङ्गानां क्रमबोधकोविधिः प्रयोगविधिरित्यपि लक्षणम्” ।“तदेवं संक्षेपतो निरूपितः षड्विध क्रमनिरूपणेनप्रयोगविधिः । कर्भजन्यफलस्वास्यबोधकोविधिरधिकार-विधिः । कर्मजन्यफलखान्यं च कर्मसन्यफलभोक्तृत्वम् ।स च यजेत स्वर्गकाम इत्यादिरूपः,  र्गमुद्दिश्य यागंविदधतानेन स्वगकामस्य यागजन्यफलभोक्तृत्वं प्रति-पाद्यते “यस्याहिताग्नेरग्निर्गृहान्दहेत्सोऽग्नयेऽणामव-तेऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेत” इत्यादिना दाहादौ नि-मित्ते कर्म विदघता निमित्तवत कर्मजन्यपापक्षयरूप-फलस्वाम्यं प्रतिपाद्यते । एवम् “अहरहः सन्ध्यामुपा-सीत” इत्यादिना शचिविहितकालजीविनः सन्ध्योपासना-जन्यप्रत्यवायपरिहाररूपफलस्वाम्यं बोध्यते । तच्च फल-स्वाम्यं तस्यैव योऽधिकारविशिष्टः । अधिकारश्च स एवयद्विधिवाक्ये पुरुषविशेषणत्वेन श्रूयते यथा काम्येकर्मणि फलकामना । नैमित्तिके कर्मणि निमित्तनिश्चयः ।नित्ये सन्ध्योपासनादौ शुचिविहितकालजीवित्वम् अत-एव “राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामोयजेत” इत्यनेन वि-षिवाठ्येन स्वाराज्यमुद्दिश्य राजसूयं विदधता न स्व-राज्यकाममात्रस्य फलभोक्तृत्वं प्रतिपाद्यते किन्तु राज्ञःसत स्वाराज्यकामस्यैव राजसूयस्यापि अधिकारि-विशेषणत्वेन श्रवणात् । किञ्चित् तु पुरुषविशेषणत्वेना-श्रुतमप्यधिकारिविशेषणं यथाध्ययनविधिसिद्धा विद्याक्रतुविधीनामर्थज्ञानापेक्षत्वेनाध्ययनविधिसिद्धार्थज्ञानवन्त-प्रत्येव प्रवृत्तेः । एवमग्निसाध्यकर्मसु आधानसिद्धाग्नि-मता अग्निसाध्यकर्मणा । मग्न्यपेक्षत्वेन तद्विघीनामाधान-सिद्धाग्निमन्तं प्रत्येव प्रवृत्तेः । एवं सामर्थ्यमपि आख्या-तानामर्थं ब्रुवतां शक्ति सहकारिणोति न्यायात् स-मर्थं प्रत्येव विधिप्रवृत्तेः । तदेवं निरूपितो विधिः” ।विधिरसायने च विधिभेदोऽन्यथा दर्शितो यथा“विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति । तत्र चा-न्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति गोयते” तत्तच्छब्दे विशेषोदृश्यः । १२ अर्थालङ्कारभेदे च । अलङ्कारशब्दे ४०३ पृ०दृश्यम् ।

Capeller

German

 1. विधि m.
  Anordung,  Vorschrift,  Regel, 
Gesetz,  Gebrauch,  Verfahren,  Art und
Weise,  Möglichkeit,  Mittel,  Weg zu
(Dat.,  Loc. o. —°),  Handlung,  Geschäft, 
Werk (oft pleon.  —°),  Ceremonie
Schöpfung,  Schöpfer (= Brahman), 
Schicksal.

 2. विधि m.
  Hauldiger.

Burnouf

French

 विधि विधि m.
  (धा) règle établie
 rite prescrit
formule consacrée
		 commandement,  ordre
		 destin
		 manière, 
mode fixé
		 le temps marqué.
		 Acte,  action,  en gén. 
		 Brahmā
Viṣṇu.
		 Fourrage,  cf.  विधान।
विधिदर्शिन् (दृश्) et विधिदेशक (दिश् au c.) m.
 
prêtre chargé,  dans les cérémonies,  de marquer ce qui est conforme
aux rites ou ce qui leur est contraire
		 maître des cérémomes.
विधिवत् a. (sfx. वत्) conforme à la règle établie.
विधिहीन a. contraire à la règle.

Stchoupak

French

 वि-धि-
 m.
  règle,  ordonnance,  précepte 
 acte prescrit,  rite, 
cérémonie religieuse 
 méthode,  manière (d'agir,  etc.),  conduite,  moyen 
opération,  occupation,  création (qqf.  pl.
 ) 
 fait,  évènement 
 créateur, 
destin,  Brahma 
 -ना -वत् selon la règle,  comme il convient.
°कर- -ई- a. qui exécute les ordres 
 m.
  serviteur 
 °कृत्- a.
et m.
  id.
°दृष्ट- a. v. prescrit par les règles.
°निषेधता- f.
  fait d'être une prescription et (ou) une interdiction. 
°पर्यागत- a. v. qui a atteint qqch. du fait du destin. 
°पूर्वकम् °पूर्वम्- adv. selon la règle.
°मन्त्र-पुरस्कृतम् adv. en récitant comme il convient les formules
prescrites.
°यज्ञ- m.
  sacrifice accompli selon la règle.
°योग- m.
  fait d'observer les règles 
 -आत् -तस् selon les
dispositions du destin. 
°लोप- m.
  infraction à la règle,  au commandement 
 -क- ag. qui
transgresse la règle,  etc.
°वशात्- adv. par la volonté du destin. 
°विपर्यय- m.
  contrariété du destin,  malheur.
°षेधतस्- adv. conformément aux règles de prescription et
d'interdiction 
 °षेधता- f.
  = °निषेधता-।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.