Back to search | YouTube Channel

वैकुण्ठ (vaikuNTha)

 
शब्दसागरः
English
वैकुण्ठ
m.
 (-ण्ठः)
1. A name of VISHṆU.
2. INDRA.
n.
 (-ण्ठं)
1. The para-
dise or world of Vaikuṇṭha or VISHṆU
its site is variously des-
cribed, either as in the northern ocean, or on the eastern peak of
mount Meru.
2. Talc.
E.
 विकुण्ठा the wife of ŚUBHRA, and mother
of VISHṆU, in one form, अण् patronymic
aff.
 : other etymologies
occur, as वि privative, &c. and कुण्ठ said to mean destruction, he
who is indestructible
or वि before the same, explained knowledge
or abode, being omniscient or omnipresent, &c.
again वि various,
and कुण्ठ illusion,
aff.
 अण् ।
Capeller Eng
English
वैकुण्ठ॑
m.
E.
 of Indra or Viṣṇu
m.
n.
 Viṣṇu's
heaven.
Yates
English
वैकुण्ठ (ण्ठः) 1.
m.
 A name of
Vishnu
Indra.
n.
 Paradise of
Vishnu
talc.
Spoken Sanskrit
English
वैकुण्ठ - vaikuNTha -
m.
 - 24th day in the month of brahmA
वैकुण्ठ - vaikuNTha -
m.
 - name of viSNu
वैकुण्ठ - vaikuNTha -
m.
 - statue of viSNu
वैकुण्ठ - vaikuNTha -
m.
 - holy basil [ Ocimum tenuiflorum - Bot. ]
वैकुण्ठ - vaikuNTha -
m.
 - kind of measure
वैकुण्ठ - vaikuNTha -
m.
 - Vishnu's heaven
वैकुण्ठ - vaikuNTha -
m.
n.
 - viSNu's heaven
वैकुण्ठ - vaikuNTha -
n.
 - talc
Wilson
English
वैकुण्ठ
m.
 (-ण्ठः)
1 A name of VIṢṆU.
2 INDRA.
n.
 (-ण्ठं)
1 The paradise or world of Vaikuṇṭha or VIṢṆU
its site is variously
described, either as in the northern ocean, or on the eastern peak of mount
Meru.
2 Talc.
E.
 विकुण्ठा the wife of ŚUBHRA, and mother of VIṢṆU, in one form, अण्
patronymic
aff.
 : other etymologies occur, as वि privative, &c. and
कुण्ठ said to mean destruction, he who is indestructible
or वि before
the same, explained knowledge or abode, being omniscient or omnipresent, &c.
again वि various, and कुण्ठ illusion,
aff.
 अण्.
Apte
English
वैकुण्ठ [vaikuṇṭha],
a.
 Unassailable (दुर्धर्ष)
इन्द्रो वैकुण्ठो$पराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास Bṛi.
Up.*
 2.1.6.
वैकुण्ठः [vaikuṇṭhḥ], 1 An epithet of Viṣṇu
मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया
Bhāg.*
 1.8.44.
Of Indra.
Holy basil.
ण्ठम् The heaven of Viṣṇu
ततो वैकुण्ठमगमद्भास्वरं तमसः परम्
Bhāg.*
 1.88.25.
Talc.
Comp.
 -चतुर्दशी the fourteenth day of the bright half of Kārtika. -लोकः the world of Viṣṇu.
Apte 1890
English
वैकुंठः 1 An epithet of Viṣṇu.
2 Of Indra.
3 Holy basil.
ठं 1 The heaven of Viṣṇu.
2 Talc.
Comp.
चतुर्दशी the fourteenth day of the bright half of Kārtika.
लोकः the world of Viṣṇu.
Monier Williams Cologne
English
वैकुण्ठ॑
m.
 (fr. वि-कुण्ठ)
N.
 of Indra,
ŚBr.
KauṣUp.
of Viṣṇu (Kṛṣṇa),
MBh.
Hariv.
&c.
a statue of Viṣṇu,
Rājat.
the 24th day in the month of Brahmā,
L.
(in music) a kind of measure,
Saṃgīt.
a kind of Ocimum,
L.
N.
 of various men (esp. authors and teachers),
Cat.
(with Indra)
N.
 of the supposed author of
RV.
 x, 48-50
Anukr.
pl.
 or sg. (scil. गण)
N.
 of a class of gods,
Pur.
वैकुण्ठ॑ mn. Viṣṇu's heaven (variously described as situated in the northern ocean or on the eastern peak of mount Meru),
Pañcat.
BhP.
&c.
वैकुण्ठ॑
n.
 talc,
W.
Monier Williams 1872
English
वैकुण्ठ वैकुण्ठ, अस्, m. (fr. वि-कुण्ठ),
N. of Viṣṇu
of Kṛṣṇa
of Indra, (Indra Vaikuṇṭha
is regarded as the author of the hymns Ṛg-veda X.
48-50)
holy basil
(आस्), m. pl., N. of a particular
class of gods
(अम्), n. the paradise or heaven of
Vaikuṇṭha or Viṣṇu, (its site is variously described
as in the northern ocean or on the eastern peak of
mount Meru)
talc.
—वैकुण्ठ-चतुर्दशी, f. the
fourteenth day of the light half of the month Kārt-
tika (sacred to Viṣṇu).
—वैकुण्ठ-पुरी, m., N.
of an author and commentator, (also called विष्णु-
पुरी।)
—वैकुण्ठ-लोक, अस्, m. the world of
Viṣṇu.
—वैकुण्ठ-वर्णन, अम्, n. a descrip-
tion of Vaikuṇṭha.
Macdonell
English
वैकुण्ठ vaikuṇṭhá,
m.
 [vikuṇṭha] ep. of Indra 🞄(rare) and of Viṣṇu
statue of Viṣṇu
🞄m.
n.
 Viṣṇuʼs heaven: -gati,
f.
 going to 🞄Viṣṇuʼs heaven
-bhuvana,
n.
 , -svarga, 🞄m. Viṣṇuʼs heaven.
Benfey
English
वैकुण्ठ वैकुण्ठ (partly properly pa-
tronym. from विकुण्ठा, The mother of
Viṣṇu, + अ),
I.
m.
1. Viṣṇu, Pad-
map. 2, 5.
2. Indra.
II.
n.
1. The para-
dise of Viṣṇu, Pañc. 48, 3.
2. Talc.
Hindi
Hindi
विष्णु का निवास
Apte Hindi
Hindi
वैकुण्ठः
पुं*
 - विकुण्ठायां मायायां भवः-अण्
विष्णु का विशेषण
वैकुण्ठः
पुं*
 - विकुण्ठायां मायायां भवः-अण्
इन्द्र का विशेषण
वैकुण्ठः
पुं*
 - विकुण्ठायां मायायां भवः-अण्
तुलसी का पौधा
वैकुण्ठम्
नपुं*
 - -
विष्णु का स्वर्ग
वैकुण्ठम्
नपुं*
 - -
अभ्रक
L R Vaidya
English
vEkuMWa {% (I) m. %} 1. An epithet of Vishṇu
2. of Indra.
vEkuMWa {% (II) n. %} 1. The heaven of Vishṇu
2. talc.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
वैकुण्ठ guru of Kavirāja Bhikṣu (Sāṃkhyatattvapradīpa
etc.). Hall p. 7.
वैकुण्ठ father of Jayarāma, Rāma and Harirāma, grand-
father of Raghurāma (Kālanirṇayasiddhānta). IO. 2044.
2045.
वैकुण्ठ guru of Kavirāja Bhikṣu (Sāṃkhyatattvapra-
dīpa etc.). In L. 4068 he is called Vaikuṇṭhānanda-
tīrtha.
वैकुण्ठ composed in 1688:
Cāturmāsyayajñapaddhati Subodhinī.
वैकुण्ठ
Padmapuṣāñjalistotraṭīkā.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
विष्णुर्जिष्णुजनार्दनौ हरिहृषीकेशाच्युताः केशवो
दाशार्हः पुरुषोत्तमोऽब्धिशयनोपेन्द्रावजेन्द्रानुजौ ।
विष्वक्सेननरायणौ जलशयो नारायणः श्रीपति-
र्दैत्यारिश्च पुराणयज्ञपुरुषस्तार्क्ष्यध्वजोऽधोक्षजः ॥ २१४ ॥
गोविन्दषड्बिन्दुमुकुन्दकृष्णा वैकुण्ठपद्मेशयपद्मनाभाः ।
वृषाकपिर्माधववासुदेवौ विश्वंभरः श्रीधरविश्वरूपौ ॥ २१५ ॥
दामोदरः शौरिसनातनौ विधुः पीताम्बरो मार्जजिनौ कुमोदकः ।
त्रिविक्रमो जह्नुचतुर्भुजौ पुनर्वसुः शतावर्तगदाग्रजौ स्वभूः ॥ २१६ ॥
मुञ्जकेशिवनमालिपुण्डरीकाक्षबभ्रुशशबिन्दुवेधसः ।
पृश्निशृङ्गधरणीधरात्मभूः पाण्डवायनसुवर्णबिन्दवः ॥ २१७ ॥
श्रीवत्सो देवकीसूनुर्गोपेन्द्रो विष्टरश्रवाः ।
सोमसिन्धुर्जगन्नाथो गोवर्धनधरोऽपि च ॥ २१८ ॥
यदुनाथो गदाशार्ङ्गचक्रश्रीवत्सशङ्खभृत् ।
-wordlist-
विष्णु (पुं), जिष्णु (पुं), जनार्दन (पुं), हरिकेश (पुं), हृषीकेश (पुं), अच्युत (पुं), केशव (पुं), दाशार्ह (पुं), पुरुषोत्तम (पुं), अब्धिशयन (पुं), उपेन्द्र (पुं), अज (पुं), इन्द्रानुज (पुं), विष्वक्सेन (पुं), नरायण (पुं), जलशय (पुं), नारायण (पुं), श्रीपति (पुं), दैत्यारि (पुं), पुराणपुरुष (पुं), यज्ञपुरुष (पुं), तार्क्ष्यध्वज (पुं), अधोक्षज (पुं), गोविन्द (पुं), षड्बिन्दु (पुं), मुकुन्द (पुं), कृष्ण (पुं), वैकुण्ठ (पुं), पद्मेशय (पुं), पद्मनाभ (पुं), वृषाकपि (पुं), माधव (पुं), वासुदेव (पुं), विश्वम्भर (पुं), श्रीधर (पुं), विश्वरूप (पुं), दामोदर (पुं), शौरि (पुं), सनातन (पुं), विधु (पुं), पीताम्बर (पुं), मार्ज (पुं), जिन (पुं), कुमोदक (पुं), त्रिविक्रम (पुं), जह्नु (पुं), चतुर्भुज (पुं), पुनर्वसु (पुं), शतावर्त (पुं), गदाग्रज (पुं), स्वभू (पुं), मुञ्जकेशिन् (पुं), वनमालिन् (पुं), पुण्डरीकाक्ष (पुं), बभ्रु (पुं), शशबिन्दु (पुं), पृश्निशृङ्ग (पुं), धरणीधर (पुं), पाण्डवायन (पुं), सुवर्णबिन्दु (पुं), श्रीवत्स (पुं), देवकीसूनु (पुं), गोपेन्द्र (पुं), विष्टरश्रवस् (पुं), सोमसिन्धु (पुं), जगन्नाथ (पुं), गोवर्धनधर (पुं), यदुनाथ (पुं), गदाभृत् (पुं), शार्ङ्गभृत् (पुं), चक्रभृत् (पुं), श्रीवत्सभृत् (पुं), शङ्खभृत् (पुं)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
द्वादशार्का वसवोऽष्टौ विश्वेदेवास्त्रयोदश ।
षट्त्रिंशत्तुषिताश्चैव षष्टिराभास्वरा अपि ॥ ४ ॥
षट्त्रिंशदधिके माहाराजिकाश्च शते उभे ।
रुद्रा एकादशैकोनपञ्चाशद्वायवोऽपि च ॥ ५ ॥
चतुर्दश तु वैकुण्ठाः सुशर्माणः पुनर्दश ।
साध्याश्च द्वादशेत्याद्या विज्ञेया गणदेवताः ॥ ६ ॥
-wordlist-
गणदेवता (स्त्री), अर्क (पुं), वसु (पुं), विश्वेदेव (पुं), तुषित (पुं), आभास्वर (पुं), माहाराजिक (पुं), रुद्र (पुं), वायु (पुं), वैकुण्ठ (पुं), सुशर्मन् (पुं), साध्य (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
विष्णु
विष्णु, कृष्ण, केशव, मञ्जुकेशी, श्रीवत्साङ्क, श्रीपति, पीतवासस्, विष्वक्सेन, विश्वरूप, मुरारि, शौरि, शार्ङ्गिन्, पद्मनाभ, मुकुन्द, गोविन्द, धरणिधर, सुपर्णकेतु, वैकुण्ठ, जलशयन, चतुर्भुज, दैत्यारि, मधुमथन, रथाङ्गपाणि, दाशार्ह, क्रतुपुरुष, वृषाकपि, जनार्दन, अधोक्षज, वासुदेव, दामोदर, श्रीधर, अच्युत, उपेन्द्र, इन्द्रावरज, बभ्र, हरि, हृषीकेश, आत्मभू, पुण्डरीकाक्ष, श्रीवत्स, विष्टरश्रवस्, नारायण, जगन्नाथ, वनमाली, गदाधर, सनातन, जिन, शम्भु, विधि, वेधस्, गदाग्रज, कैटभारि, अज, जिष्णु, कंसजित्, पुरुषोत्तम
विष्णुः कृष्णः केशवो मञ्जुकेशी,
श्रीवत्साङ्कः श्रीपतिः पीतवासाः ।
विष्वक्सेनो विश्वरूपो मुरारिः,
शौरिः शार्ङ्गी पद्मनाभो मुकुन्दः ॥ २१ ॥
गोविन्दो धरणिधरः सुपर्णकेतु-
र्वैकुण्ठो जलशयनश्चतुर्भुजश्च ।
दैत्यारिर्मधुमथनो रथाङ्गपाणि-
र्दाशार्हः क्रतुपुरुषो वृषाकपिः स्यात् ॥ २२ ॥
जनार्दनाधोक्षजवासुदेवं दामोदरं श्रीधरमच्युतं च ।
उपेन्द्रमिन्द्रावरजं च बभ्रं हरिं हृषीकेशमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
आत्मभूः पुण्डरीकाक्षः श्रीवत्सो विष्टरश्रवाः ।
नारायणो जगन्नाथो वनमाली गदाधरः ॥ २४ ॥
सनातनो जिनः शम्भुर्विधिर्वेधा गदाग्रजः ।
कैटभारिरजो जिष्णुः कंसजित्पुरुषोत्तमः ॥ २५ ॥
verse 1.1.1.21
page 0004
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वैकुण्ठः
Root: वैकुण्ठ
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Kind of white Tulasi
Tamil Veṇ tul̤aśi
Shloka(s):
3|3|121|2 ► अल्पमात्रे तु वैकुण्ठो बिल्वगन्धो वचाच्छदः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|121|2 ⇢ अल्पमात्रः (अल्पमात्र) (पुं) ⇒ Small sort of white Tulasi
Tamil Veṇ tulaśi ⇒
➠ 3|3|121|2 ⇢ वैकुण्ठः (वैकुण्ठ) (पुं) ⇒ Kind of white Tulasi
Tamil Veṇ tul̤aśi ⇒
➠ 3|3|121|2 ⇢ बिल्वगन्धः (बिल्वगन्ध) (पुं) ⇒ Kind of white Tulasi
Tamil Veṇ tul̤aśi ⇒
➠ 3|3|121|2 ⇢ वचाच्छदः (वचाच्छद) (पुं) ⇒ Kind of white Tulasi
Tamil Veṇ tul̤aśi ⇒
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ तुलसी
Mahabharata
English
Vaikuṇṭha = Vishṇu (Kṛshṇa): I, 2505
III, 8755
VI, 308 (Vishṇuṃ)
VII, 2963 (Vishṇo)
XII, 1503, 1652, 4079, 10019 (Vishṇuḥ), [12864 (Mahāpurushastava)], 13239 (ºtvaṃ, etymology), 13403 (avyayaṃ)
XIII, 6993 (1000 names), 7745.
पुराणम्
English
वैकुण्ठ १ / VAIKUṆṬHA I. The dwelling place of Mahāviṣṇu.
वैकुण्ठ २ / VAIKUṆṬHA II. Another name of Mahāviṣṇu. It is mentioned in mahābhārata, śānti Parva, Chapter 342, Stanza 80, that when viṣṇu made creation with the five elements, his powers did not have any hindrance (Kuṇṭhita) and so he got the name vaikuṇṭha.
वैकुण्ठ ३ / VAIKUṆṬHA III. A Brahmin saint who lived in the tretāyuga. The living things got deliverance from sin, the moment they came into contact with him. This power of vaikuṇṭha to give living things deliverance, is mentioned in padma purāṇa, brahma khaṇḍa, Chapter 3, as follows:
vaikuṇṭha once lighted a ghee-lamp in the presence of viṣṇu in Kārttika and returned home. At that time a rat came there and began to drink the ghee. Then the lamp blazed into a flame. The rat was terrified at this, and ran away. But by the grace of viṣṇu the rat got deliverance from all its sins.
That rat was killed by snake-bite. The men of yama came with ropes. Instantly the messengers of viṣṇu also came on garuḍa. Yama's men got afraid of Viṣṇu's messengers and humbly aksed them: “For what goodness of him are you taking this great sinner to vaikuṇṭha?” They replied: “He had blazed a lamp before the presence of viṣṇu. That act has earned for him a place in vaikuṇṭha. The goodness earned by lighting a lamp with devotion and love in Kārttika, could be described only by Mukunda.” After that the rat was taken to vaikuṇṭha.
विकुण्ठ / VIKUṆṬHA (vaikuṇṭha). A group of devas (gods) in the manvantara of raivata. There were fourteen devas in this group. The mother of these gods was Vikuṇṭhā. (brahmāṇḍa purāṇa, 2, 36, 57).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वैकुण्ठः,
पुं,
 कृष्णः । (यथा, भागवते । १ ।१५ । ४६ ।“ते साधुकृतसर्व्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकमात्मनः ।मनसा धारयमासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥
”)इन्द्रः । इति मेदिनी ॥
सितार्जकः । इति राज-निर्घण्टः । अस्य व्युत्पत्तिर्यथा । “विकुण्ठायाअपत्यं वैकुण्ठः बाह्वाद्यत इति शिवादित्वात्ष्णः ।‘चाक्षुषस्यान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः ।विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठे दैवतैः सह ॥
’इति विष्णुपुराणम् ॥
किंवा कुण्ठत्यनया कुण्ठा माया । कुठि खोटन-वैकल्यालस्ये सेमक्तात् सरोरिति अः । विविधाकुण्ठा माया विद्यतेऽस्य वैकुण्ठः विकारसंघेतिअस्त्यर्थे ष्णः । विष्णुसहस्रनामटीकायां शङ्करा-चार्य्यस्त्वाह विविधा कुण्ठा गतेः प्रतिहति-स्तस्याः कर्त्ता इति वैकुण्ठः । जगदारम्भे विशि-ष्टानि भूतानि परस्परं संश्लेषयन् तेषां गतिंप्रत्यबध्नादिति वा वैकुण्ठः ।‘मायासंश्लेषिता भूमिरद्भिर्व्योम्ना च वायुना ।वायुश्च तेजसा सार्द्धं वैकुण्ठत्वं ततो मम ॥
’इति शान्तिपर्व्वणीति ।”इत्यमरटीकायां भरतः ॥
* ॥
अपि च ।“कुण्ठं जडञ्च विश्वौघं विशिष्टञ्च करोति या ।विकुण्ठां प्रकृतिं वेदाश्चत्वारश्च वदन्ति ताम् ॥
गुणाश्रयेण भगवान् तस्यां जातः स्वसृष्टये ।परिपूर्णतमं तेन वैकुण्ठञ्च विदुर्ब्बुधाः ॥
” * ॥
अस्य नाम्नो माहात्म्यम् । यथा, --“राम नारायणानन्त मुकुन्द मधुसूदन ।कृष्ण केशव कंसारे हरे वैकुण्ठ वामन ॥
इत्येकादश नामानि पठेद्वा पाठयेद्यदि ।जन्मकोटिसहस्राणां पातकादवमुच्यते ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ११० अध्यायः ॥
“साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा ।वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदुः ॥
”इति श्रीभागवते अजामिलोपाख्यानाध्यायः ॥
*विष्णुधामविशेषः । तद्वर्णनं यथा, --“उपरिष्टात्क्षितेरष्टौ कोटयः सत्यमीरितम् ।सत्यादुपरि वैकुण्ठो योजनानां प्रमाणतः ॥
भूर्लोकात् परिसंख्यातः कोटिरष्टादश प्रभो ।यत्रास्ते श्रीपतिः साक्षात् सर्व्वेषामभयप्रदः ॥
वैकुण्ठादुत्तरे शैवो लोकः षोडशकोटयः ।तिर्य्यगेव महाराज कैलासाख्यस्तु पर्व्वतः ।पार्व्वत्या सहितः शम्भुर्यत्रास्ते स्वगणैर्व्वृतः ॥
”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे ६ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“अमृतं शाश्वतं नित्यमनन्तं परमं पदम् ।हिरण्मयं मोक्षप्रदं ब्रह्मानन्दसुखाह्वयम् ॥
एवमादिगुणोपेतं तद्विष्णोः परमं पदम् ।यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते तद्धाम परमं हरेः ॥
नहि वर्णयितुं शक्यं कल्पकोटिशतैरपि ।अपि द्रष्टुमशक्यं तद्ब्रह्मरुद्रादिदैवतैः ॥
ज्ञानेन शास्त्रमार्गेण द्रक्ष्यते योगिपुङ्गवैः ।तत् स्थानमुपभोक्तव्यमव्यक्तब्रह्मसेविनाम् ॥
श्रीशाङ्घ्रिभक्तिसेवैकरसाभोगविवर्ज्जिताः ।महात्मानो महाभागा भगवत्पदसेवकाः ॥
तद्विष्णोः परमं धाम यान्ति ब्रह्मसुखप्रदम् ।नानाजनपदाकीर्णं वैकुण्ठं तद्धरेः पदम् ॥
प्राकारैश्च विमानैश्च सौधै रत्नमयैर्युतम् ।तन्मध्ये नगरी दिव्या सायोध्येति प्रकीर्त्तिता ॥
चतुर्द्वारसमायुक्ता हेमगोपुरसंयुता ।चण्डादिद्वारपालैस्तु कुमुदाद्यैः सुरक्षिता ॥
चण्डप्रचण्डौ प्राग्द्वारे याम्ये भद्रमुभद्रकौ ।वारुण्यां जयविजयौ सौम्ये धातृविधातरौ ॥
कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोऽथ वामनः ।शङ्कुकर्णः सर्व्वनिद्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः ॥
तस्मिन् बन्धविनिर्मुक्ताः प्राप्यन्ते सुसुखं पदम् ।यं प्राप्य न निवर्त्तन्ते तस्मान्मोक्ष उदाहृतः ॥
मोक्षं परं पदं लिङ्गममृतं विष्णुमन्दिरम् ।अक्षरं परमं धाम वैकुण्ठं शाश्वतं परम् ॥
नित्यञ्च परमव्योम सर्व्वोत्कृष्टं सनातनम् ।पर्य्यायवाचकान्यस्य परं धाम्नोऽच्युतस्य हि ॥
”इति पाद्मे उत्तरखण्डे २९ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“अन्तःपुरनिवासिन्यः सर्व्वलक्षणभूषिताः ।ताभिः परिवृतो देवः शुशुमे परमः पुमान् ॥
एवं वैकुण्ठनाथोऽसौ नाथते परमे पदे ।तद्व्यूहभेदाल्लोकांश्च वक्ष्यामि गिरिजे शुभे ॥
प्राच्यां वैकुण्ठलोकस्य वासुदेवस्य मन्दिरम् ।आग्नेय्यां लक्ष्मीलोकस्तु याम्यां सङ्कर्षणालयः ॥
सारस्वतन्तु नैरृत्यां प्राद्युम्नः पश्चिमे तथा ।रतिलोकस्तु वायव्यामुदीच्यामनिरुद्धभूः ॥
ऐशान्यां शान्तिलोकः स्यात् प्रथमावरणंस्मृतम् । १ ।केशवकीर्त्त्यादिलोका द्बितीयावरणं तथा ॥
२ ॥
मत्स्यकूर्म्मादिलोकस्तु तृतीयावरणं परम् । ३ ।सत्ययुतानन्ददुर्गाविष्वक्सेनगजाननाः ॥
शङ्खपद्मनिधीलोकाश्चतुर्थावरणं स्मृतम् । ४ ।ऋग्यजुः सामाथर्व्वाणो लोकादिषु महत्सु च ॥
सावित्र्या विहगेशस्य धर्म्मस्य च सुखस्य च ।पञ्चमावरणं प्रोक्तमक्षयं सर्व्ववाङ्मयम् ॥
५ ॥
शङ्खचक्रगदापद्मखड्गशार्ङ्गहलं तथा ।मौषलञ्च तथा लोकाः सर्व्वशस्त्रास्त्रसंयुताः ॥
षष्ठमावरणं प्रोक्तं शस्त्रास्त्रमयमक्षयम् । ६ ।ऐन्द्रपावकयाम्यञ्च नैरृतं वरुणं तथा ॥
वायव्यं सौम्यमैशानं तप्तमं मुनिभिः स्मृतम् ।साध्या मरुद्गणाश्चैव ये चान्ये च दिवौकसः ॥
नित्याः सर्व्वे परे धाम्नि विश्वेदेवास्तथैव च ।ते वै प्राकृतनाकेऽस्मिन्न नित्यास्त्रिदिवेश्वराः ॥
तेनाहं वच्मि माये न सञ्चिन्त्य इति वैस्मृतिः ।एवं परं पदैर्नित्यैर्युक्तैर्भोगपरायणैः ॥
दिव्याभिर्महिषीभिश्च राजते विष्णुरीश्वरि ।न तद्भासयते सूर्य्यो न शशाङ्को न पावकः ॥
यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते योगिनः शंसितव्रताः ।द्वयैकमन्त्रनिष्ठा ये ते वै यान्ति तदव्ययम् ॥
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न वेदैर्न व्रतैः शुभैः ।न तपोभिर्निराहारैर्न च साधनकर्म्मभिः ॥
एकेन द्बयमन्त्रेण तथा भक्त्या त्वनन्यया ।तद्गम्यं शाश्वतं दिव्यं प्रपद्ये वै सनातनम् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ३० अध्यायः ॥
(तत्रस्थदेवगणे, पुं भूम्नि । यथा, भागवते ।८ । ५ । ४ ।“पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुरसत्तमैः ।तयोः स्वकलया जज्ञेवैकुण्ठो भगवान् स्वयम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वैकुण्ठ
पु०
 विकुण्ठायां भवः अण् विविधा कुण्ठा माया यस्यस्वार्थेऽण्वा । १ विष्णौ २ इन्द्रे मेदि० । ३ सितार्जके राजनि०“चाक्षुषस्यान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्टाया-मसौ जज्ञे दैवतैः सह” विष्णुपु० “विविधा कुण्ठा गतेःप्रतिहतिस्तस्याः कर्त्ता इति वैकुण्ठः । जगदारम्भेविशिष्टानि भूतानि परस्परं संश्लेषयन् तेषां गतिं प्रत्य-बघ्नादिति वा वैकुण्ठः । “माया संश्लेषिताभूमिरद्भि-र्व्योम्ना च वायुना । वायुश्च तेजसा सार्द्धं बैकुण्ठत्वंततो मम” भा० शान्तिप० । विष्णुस० भा० । “कुण्ठं जडञ्चविश्वौघं विशिष्टञ्च करोति या । विकुण्ठां प्रकृतिंवेदाश्चत्वारश्च वदन्ति ताम् । गुणाश्रयेन भगवान् तस्यांजातः स्वसृष्टये । परिपूर्णतमं तेन वैकण्ठञ्च विदु-र्बुधाः” । ४ विष्णुधामभेदे “उपरिष्टात् क्षितेरष्टौ को-ठयः सत्यमीरितम् । सत्यादुपरि वैकुण्ठो योजनानांप्रमाणतः । भूर्लोकात् परिसंख्यातः कोटिरष्टादशप्रभो! । यत्रास्ते श्रीपतिः साक्षात् सर्वेषामभयप्रदः”पद्मपु० स्व० ६ अ० ।
Capeller
German
वैकुण्ठ॑
m.
 Bein. Indra's 0. Viṣṇu's.
Burnouf
French
वैकुण्ठ वैकुण्ठ
m.
 (विकुण्ठा) Viṣṇu
Indra.
-- N. montagne ou pic fabuleux, sur lequel habite Viṣṇu.
Talc.
Stchoupak
French
वैकुण्ठ-
m.
n.
 d'Indra
de ViṣṇuKṛṣṇa
d'une catégorie de
dieux
ciel de Viṣṇu (aussi nt.)
-त्व- nt. nature d'Indra, de Viṣṇu
-ईय- a. relatif au ciel V.
°गति-
f.
 fait d'aller au ciel de Viṣṇu.
°स्वर्ग-
m.
 ciel de Viṣṇu.